اخبار آرشیوی
حجتالاسلام سیدمحمود نبویان، عضو هیات علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) طی یادداشتی که در سایت برهان منتشر شده است، به نقد دیدگاههای عبدالکریم سروش پیرامون "بشری بودن قرآن و اسلام" پرداخت
برهان نوشت: حجت الاسلام و المسلمین سید محمود نبویان؛ قرآن کریم الفاظی بشری است نه اینکه از سوی خداوند فرستاده شده باشد. در امر اول روشن شد که وحی همان تجربهی دینی - یعنی احساس خاصی در پیامبر- است و کیفیت و چگونگی آن نیز کاملاً تابع پیامبر است. ولی همانطوری که بیان شده است، تجربهی دینی یک احساس صرف است و از مقولهی مفاهیم و الفاظ نمیباشد، از اینرو، قرآن -که از مقولهی لفظ است - همان وحی نیست، بلکه وحی، صرفاً همان احساسات پیامبر است (یعنی تجربهی دینی). در واقع، قرآن کریم تعبیراتی است که خود پیامبر بیان داشته است. به عبارت دیگر، نباید فکر کرد که الفاظ و تعابیر قرآن، از طرف فرشتهای بر قلب مقدس پیامبر نازل شده است و پیامبر همانند ضبط صوتی آنها را بدون کم و کاست دریافت نموده و به مردم ابلاغ کرده است، بلکه الفاظ قرآن، کاملاً بشری و الفاظ و تعابیر خود پیامبر است، به طوری که این سخنان و الفاظ قرآن، از درون خود پیامبر جوشیده است. آقای سروش در این مورد آورده است: از قضا یکی از دوستان بسیار عزیز ما دربارهی مقالهی اخیر من «ذاتی و عرضی» و همچنین مقالات قبل از آن به خصوص «بسط تجربهی نبوی» با من وارد مباحثه
شد، یکی از سخنان ایشان هم همین بود که این چنین سخن گفتن، وحی را به تعبیر شما نفسی میکند و از حالت قدسی بودن بیرون میآورد و آن را بدل میکند به یک تجربهی بشری که جزو احساسات یک انسان است و لذا از دینیّت، ماوراییّت و قدسیّت در آن خبری نیست. من به ایشان همین را عرض کردم، گفتم که ما باید متافیزیکمان را در اینجا مورد بحث قرار دهیم، یک متافیزیکی که به نظر من یک متافیزیک مکانیکی است. در نظر بیاورید که ملکی مثل پرندهای بر پیامبری نازل شود و در گوش او یا در دل او حرفی میخواند و او هم یاد میگیرد و به دیگران درسی میدهد، من چنین تلقی ندارم. یادم هست که به ایشان عرض کرد که شما میگویید که پیامبر این سخنان را خودش نگفته و خودش نیافریده و از وجود او نجوشیده بلکه یک ملکی از بیرون به او القا کرده، من میتوانم از شما بپرسم که آن ملک آن سخن را از کجا آورده است؟ یک ملک دیگری به آن ملک گفته یا اینکه او خودش یافته است؟[1] دین یک امر بشری است. با پذیرفتن این امر که قرآن، الفاظ شخص پیامبر است که در طول زمان و برحسب شرایط، بیان داشته است نه اینکه خداوند یا یک فرشته، آن را بیان کرده باشد. طبیعی است که در این صورت باید
پذیرفت که دین یک امر بشری است نه اینکه دین و قرآن، امری آسمانی، خدایی و قدسی باشد. آقای عبدالکریم سروش در دههی 60، قائل بوده است که دین (یعنی قرآن و روایات) یک امر قدسی، آسمانی، کامل و ... است و صرفاً فهم و معرفت ما از دین یک امر بشری، ناقص و در حال تغییر است، چنانکه در کتاب « قبض و بسط تئوریک شریعت» آورده است: دین ناقص نیست اما فهم آدمیان از آن ناقص است. دین قدسی و آسمانی است اما معرفت دینی زمینی و انسانی است. آنکه ثابت میماند دین است اما آنکه تغییر میکند معرفت دینی است ..... دین محتاج بازسازی و تکمیل نیست، معرفت دینی که معرفتی است بشری و ناقص، محتاج بازسازی است.[2] لکن پس از مدتی معتقد شدند که علاوه بر این که فهم و معرفت ما از دین، امری بشری است، خود دین نیز اول: یک امر بشری است نه آسمانی و قدسی و دوم: ناقص است و سوم: در حال تحول و غیر ثابت است. برای نمونه، آورده است: در قبض و بسط تئوریک شریعت، سخن از بشری بودن، تاریخی بودن و زمینی بودن معرفت دینی میرفت و اینک در بسط تجربهی نبوی سخن از بشریت، تاریخیّت خود دین و تجربهی دینی میرود.[3] چنانکه در گذشته بیان شده است، مراد آقای سروش از تجربهی دینی
همان وحی است، از اینرو، براساس جملهی یاد شده، آقای سروش معتقدند که هم دین یک امر بشری است و هم وحی. در موضع دیگر در مورد تغییرات و بسط در خود دین آورده است: اسلام در طول تاریخ با این افزودهها پروردهتر و فربهتر شده است و مادامی که این تکوّن و تکمیل تدریجی ادامه پیدا کند، حیات دین تضمین شده است.[4] قرآن براساس فرهنگ مردم عرب عصر پیامبر پدید آمده و منعکس کنندهی آن است. پس از آنکه آقای سروش این امر را بیان کرده است که دین و قرآن یک امر بشری بوده و قرآن تعابیر و الفاظ شخص پیامبر است؛ بر این امر تأکید میکند که پیامبر این الفاظ و تعابیر را از فرهنگ مردم عرب گرفته و با تأثیرپذیری کامل از آن، بیان داشته است. از اینرو، چون پیامبر اسلام، شخصی عرب بوده است، اول: قرآن، نیز عربی است و دوم: چون دین یک امر تاریخی است، به همین جهت، پیامبر این سخنانش (یعنی قرآن) را از فرهنگ مردم عصر خود گرفته است و در نتیجه، فرهنگ مردم عرب آن زمان، در قرآن انعکاس یافته و آن را پدید آورده است. آقای سروش در این مورد آورده است: نه فقط زبان اسلام، که فرهنگ آن هم عربی است و لذا نه فقط زبان اسلام، که فرهنگ آن هم عَرَضی است. بدین معنا
(نظراً نه عملاً) میتوانست به گونهی دیگری باشد. کمترین و آشکارترین جلوهی این عربیّت، زبان عربی است، لکن اوج و عمقی فراتر از این دارد، اوجش در استفاده از مفاهیم و تصوراتی است که فرزند فرهنگ و پروردهی جهانبینی اعراب است. در این میان جهان مألوف، محسوس، سنن و عادات اعراب نیز جای خود دارد. اینکه قرآن نشان از حوران سیهچشم (نه زنان چشمآبی) در بهشت میدهد و اینکه آنان را در خیمهها ساکن میبیند (حور مقصورات فیالخیام)[5] و اینکه به ناظران توصیه میکند تا به شتر و خلقت آن بنگرند (افلا ینظرون الی الابل کیف خلقت)[6] و اینکه از میوههای گرمسیری مورد شناخت اعراب سخن میگوید: موز (طلح منضود)[7]، خرما و انار (فیهما فاکهه و نخل و رمان)[8]، انگور (و عنبا و قضبا)[9]، زیتون (و زیتونا و نخلا)[10]، انجیر (و التین و الزیتون)[11]، ... اینکه پشم، پنبه، کافور، زنجبیل و زنجیر هفتاد ذرعی و فلز گداخته و ... را که اشیا و ابزارهای متعارف و معروف عرب بودند، مطرح میکند و بسی بیش از اینها که با تتبّع در قرآن و سنت نبی گرامی به دست میآید، همه نشان میدهد که چگونه رنگ و بوی ذوق، ظرافت، خلق، خشونت، رسم، عادت، محیط و معیشت عربی،
هستهی مرکزی اندیشهی اسلامی را چون قشری ستبر فراگرفته است. تردید نیست که بعثت پیامبر عزیز و عظیم اسلام در محیطی دیگر، دفتر وحی و قانون شفای او را پاک رنگی دیگر میزد و بدون آنکه ذرهای از فروغ و فخامت پیام آن بکاهد، او از اشاره کردن به ستوران و حوران و زنده به گوران، قریش، ابولهب و ... بینیاز میکرد. ... همچنین است واژههای غیر عربی (عبری، حبشی، فارسی، یونانی، سریانی و ... )که در قرآن کریم آمده است و عددشان از دویست تجاوز میکند و برگرفته از زبان و لهجههای فرهیخته و نافرهیختهی قبایل و جماعات دینی و غیردینی محیط آن روز عربستاناند. ... دادوستد و رفت و آمد و مناسبات سیاسی و جنگی و دینی قوم عرب با دیگر اقوام، عامل عمدهی ورود این واژهها در زبان عربی و از آنجا در زبان وحی بوده است.[12] چون قرآن بیان کنندهی فرهنگ مردم عرب است، نباید به آن ملتزم بود. وقتی که به اعتقاد آقای عبدالکریم سروش، دین یک امر بشری است و قرآن کریم الفاظ و تعابیر شخص پیامبر است و پیامبر نیز این تعابیر و احکام موجود در قرآن را از فرهنگ مردم عرب گرفته است، به طوریکه، فرهنگ زمان پیامبر، افکار و تعابیر پیامبر را شکل داده و در آن جلوهگر
شده است؛ ایشان در ادامهی تحلیلهای خود، نتیجه میگیرد که امروز نباید ملتزم به قرآن (حداقل در بخش احکام، معاملات و حدود) شد، زیرا محتوای قرآن ثمره و جلوهگاه فرهنگ مردم عرب عصر پیامبر است و نمیتوان پذیرفت که فرهنگ آن عصر از فرهنگ ما در این زمان بالاتر بوده باشد و لذا نباید به احکام موجود در قرآن که در این زمان، خلاف آن رایج و معمول است، ملتزم و معتقد بود؛ و اگر کسی بگوید که در این زمان نیز باید به همان احکام موجود در قرآن که مربوط به فرهنگ 1400 سال پیش است، ملتزم و معتقد بود، سخن باطلی را بیان داشته است و در واقع «دبّه» در آورده است. آقای سروش در این مورد آورده است: پیامبر بر همان آدابی که در جامعهی عربی جاری بوده، صحه گذاشته و بدانها مشروعیّت بخشیده و با تغییرات و تعدیلاتی به درون شرع اسلام آورده است، از تجارت گرفته تا رهن و اجاره، نکاح و طلاق و ... و به قول «شاه ولیالله دهلوی»، رحمتالله البالغه، پیامبر یک قوم را تربیت کرد و به دیگران گفت آنان را الگوی خود بگیرید و لذا به راحتی میتوان گمان زد که اگر پیامبر در عصر ما ظهور میکرد، بدون دست زدن به کثیری از اشکال زندگی امروزین، محور و کانون معنوی جدیدی
برای زندگی میآورد، یعنی نه یک نظریّهی علمی-فلسفی جدیدی عرضه میکرد و نه یک نظام تکنولوژیک-صنعتی تازهای، بلکه با قبول عرف عصر از مردم میخواست تا حیاتشان را به کانون معنوی دین معطوف کنند. اصلاح دینی هم در عصر جدید معنایی غیر از این ندارد و به جای اینکه به ترمیم فقه و حقوق همت دربندد، به احیا و بسط تجربهی نبوی اهتمام ورزد. حقوقدانان و فقیهان محترمند، اما جای اولیای الهی خالی است، مصلحان دوباره باید از گوهر دین آغاز کنند و صدفهای عصر را در خدمت آن بنهند. باری چه دلیل در دست است که نشان دهد نحوهی معیشت، آداب و عرف اجتماعی زمان پیامبر بهترین عرف و آداب ممکن بوده است؟ آن نحوهی معیشت، یک نحوهی معیشت ممکن بوده و پیامبر هم آن را کما بیش امضا کرده است. همچنانکه زبان عربی و تقویم قمری هم یک زبان و تقویم ممکن بوده و در دسترس پیامبر بوده و ایشان از آن استفاده کرده است و هیچ دلیلی در دست نیست که نشان دهد زبان عربی و تقویم قمری بهترین زبانها، تقویمهای ممکن و متصورند! بر این قیاس بگیرید نابرابری حقوق مرد و زن، حقوق ارباب و برده و ... و امضا شدنشان را؛ آیا این امضا به خودی خود نشان میدهد که نظام بردهداری
باید تا ابد برقرار بماند؟ مگر جمهوری اسلامی ایران میثاق بینالمللی حقوق بشر را امضا نکرده و تعهد نسپرده است که بردهگیری نکند؟ بلی، پیامبر اسلام نظام بردهداری را ملغی نکردند و صرفاً به امیرالجیش اختیار دادند به جای برده، فدیه بگیرد. (فإمّا منّاً بعدُ و إمّا فداءً حتی تضع الحرب اوزارها، محمد/4) و در قرن هجدهم بود که تحت فشار اندیشههای لیبرالی نظام بردهداری ملغی اعلام شد، آیا باز هم باید دبّه در آوریم و بساط بردهگیری را پهن کنیم؟ این است که میگویم این نابرابریها جزو عرضیات اسلاماند و منبعث از شرایطی هستند که پیامبر در دل آنها مبعوث شدند و به هیچوجه جزو ارزشهای مطلق و متعالی انسانی محسوب نمیشوند و به همین سبب میتوانند مشمول اجتهادات عصری واقع شوند و جای خود را به عرفیات، آداب و ارزشهای دیگر بدهند و همچنان حافظ مقاصد شارع باشند.[13] در جای دیگر از کلامش تصریح میکند: به هیچ چیز کهنه نباید رضایت داد، حتی به ایمان کهنه، حتی به هدایت کهنه و حتی به خدای کهنه، آنها را هم باید مورد بازبینی و بازنگری قرار داد و درک جدیدی از آنها برگرفت.[14] [1] . عبدالکریم سروش، «زبان قرآن: گفتوگویی با دکتر عبدالکریم
سروش»، در مجلهی: فصلنامهی پژوهشی و قرآنی فراراه، سال اول، شمارهی اول، 1377، ص20. جالب آنکه این مسأله که آقای سروش قرآن را الفاظ بشری دانسته است، چنان امری روشن و بدیهی است که حتی برخی از طرفداران ایشان نیز این دیدگاه را برنتافته و در مقالهای به نقد او پرداختهاند. (ر.ک: عبدالعلی بازرگان، «وحی محرکی ماورایی یا فرآیندی تاریخی و تجربی»، در: کیان، سال نهم، مهر و آذر 1378، شمارهی 49، ص16-23. [2] . عبدالکریم سروش، قبض و بسط تئوریک شریعت: همراه با سه مقالهی نقدی و توضیحی تازه، چاپ دوم، صراط، تهران، 1371، ص 23. [3] . عبدالکریم سروش، بسط تجربهی نبوی، پیشگفتار. [4] . همان، ص27. [5] . سورهی رحمن، آیهی 72. [6] . سورهی غاشیه، آیهی 17. [7] . سورهی واقعه، آیهی 29. [8] . سورهی رحمن، آیهی68. [9] . سورهی عبس، آیهی 28. [10] . سورهی عبس، آیهی29. [11] . سورهی تین، آیهی 1. [12] . عبدالکریم سروش، بسط تجربهی نبوی، ص55-57. [13] . عبدالکریم سروش، «رهایی از یقین و یقین به رهایی»، در: کیان، شمارهی 48، سال نهم، مرداد و شهریور 1378،ص6-7. [14] . عبدالکریم سروش، بسط تجربه نبوی، ص2.(*) *حجت الاسلام و المسلمین سید
محمود نبویان؛عضو هیات علمی موسسهی آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)