اخبار آرشیوی
عضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در یادداشتی ضمن نقد دیدگاههای "عبدالکریم سروش" در خصوص "تاریخی بودن قرآن و وحی"، به تشریح "اشتراک دیدگاههای وی با مسیحیان" پرداخت
برهان نوشت: مهمترین نتیجهای که آقای سروش براساس تاریخیّت معرفتها و نیز تئوری تجربهی دینی گرفته است، آن است که وحی، احساسی است که به پیامبر دست داده است و قرآن کریم الفاظ و تعبیرهای شخص پیامبر از آن احساسات است، یعنی بخشی از قرآن کریم -یعنی معاملات قرآن- امضا و پذیرش فرهنگ عرب از سوی پیامبر اسلام است که از سوی ایشان به درون قرآن آورده شده است و بخش دیگر قرآن، تفسیرهای شخص پیامبر از احساسات و تجربههای خودش است. روشن است که در این صورت، اول: باید پذیرفت که قرآن ربطی به خداوند ندارد، یعنی خداوند به وسیلهی فرشتهای مانند جبرییل قرآن را بر قلب پیامبر نازل نکرده است و دوم: قرآن قابل اعتماد نیست و میتوان آن را نقض و ابطال کرد. از اینرو، باید این ادعای ایشان را هم از منظر برون دینی و هم از منظر درون دینی مورد بحث قرار دهیم. 1- قرآن حقیقتی ماورایی است نه الفاظی بشری (دیدگاهی برون دینی) در تاریخ اندیشهی بشری همواره ادیان و کتب مقدس، نقش مهمی ایفا کردهاند. معارفی که ادیان به بشریّت عرضه داشتهاند، موجب شکلدهی افکار و اعتقادهای خاصی برای بشر بوده و تمدن خاصی را برای انسان به ارمغان آورده است. از این رو، بشر
همواره آموزههای ادیان و معارفی را که پیامبران خداوند در قالب کتب مقدس به بشریّت ارزانی داشتهاند، وجههی همت قرار داده و آن را مورد بررسی و تحلیل خویش قرار داده است. یکی از انواع بررسیهای انجام شده، این است که آیا الفاظ کتب مقدس: الف) وحی مستقیم خداوند است (یعنی الفاظ مستقیم خداوند بوده و پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) بدون هیچ واسطهای این الفاظ را از خداوند دریافت کرده است)، یا الفاظ خداوند است اما از راه جسمی مانند درخت به پیامبر اعطا میشود (به طوری که آن جسم، معبَر و مظهَر کلام و الفاظ خداوند است، نه مَصدر آن کلام) و یا الفاظ خداوند بوده که از راه فرشتهای به پیامبر داده میشود؟ ب) یا اینکه هیچ یک از سه صورت یاد شده، صحیح نبوده و الفاظ کتب مقدس، الفاظ شخص پیامبر و یا انسانهای دیگر است و خداوند صرفاً قابلیّتی را به پیامبر یا اشخاص دیگر، اعطا کرده است و آنها میتوانند به واسطهی آن استعداد و قابلیّت خاص خویش، الفاظی را از ناحیهی خودشان و نیز تحت تأثیر فرهنگ عصر خویش، بیان نمایند و همین الفاظ آنها، کتب مقدس را تشکیل میدهند. تمام متفکران اسلامی، براساس ادلهی مختلف عقلانی و نیز مطابق با آموزهی خود
قرآن و پیامبر اسلام(صلیاللهعلیهوآله) و ائمهی هدی(علیهمالسلام) قائلاند که قرآن، الفاظ خداوند بوده که به سه صورت یاد شده بر پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) نازل شده و پیامبر در آن هیچ نقشی نداشته است اما عدهی بسیار اندکی صاحب گرایش دوم بوده و قائلاند که قرآن، الفاظ خداوند نمیباشد. از میان قدما به «معمّر بن عباد السلمی» (فوت 228ق.) که در میان متکلمان معتزلی، صاحب تفکرات خاصی بوده، نسبت داده شده است که او با اعتقاد به اینکه کلام و سخن، عَرَض بوده و خداوند خالق عَرَض نمیباشد، معتقد است که وحی الهی اگر از یک درختی مثلاً ظاهر شود، درخت خالق آن است و یا اگر از یک انسانی مانند پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) ابراز گردد، پیامبر خالق و به وجود آورندهی آن الفاظ میباشد. آسمانی و وحیانی بودن قرآن، مغایر با آن نیست که پیامبر در آن نقش داشته باشد. در واقع، خداوند در پیامبر(صلیاللهعلیهوآله) استعدادی به ودیعت نهاده است که او میتواند هدایت باطنی خداوند را در قالب کلماتی از ناحیهی خودش (که همان آیات قرآنی است) به زبان آورد.[1] در میان متأخرین و معاصرین، «حسن حنفی» (متولد 1935) و «نصر حامد ابو زید» (متولد 1943) از
کشور مصر[2] و «عبدالکریم سروش» نیز معتقدند که قرآن، الفاظ پیامبر و متأثر از فرهنگ عرب است. بر اساس این دیدگاه، در واقع رسول خدا، تجربهی روحی خود را در دستگاه مفهومی عربی و متناسب با آن شرایط تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و فرهنگی بیان و تعبیر کرده است و مثلاً بهشت را به صورت «جنّات» و زنان آن را سیاه چشم و نه چشم آبی توصیف کرده است.[3] در ناحیهی دیگر، در دنیای غرب، اکثر متفکران غربی - برخلاف متفکران اسلامی - معتقدند که کتب مقدس مسیحیّت (یعنی تورات و انجیل) الفاظ خداوند نبوده و حتی الفاظ پیامبران خداوند یعنی حضرت موسی(علیهالسلام) و حضرت عیسی(علیهالسلام) نیز نمیباشند. در واقع، پیروان این دو پیامبر، کتب مقدس را نوشتهاند.«توماس میشل» در این مورد میگوید: مسیحیّان معتقدند که خداوند کتابهای مقدس را بهوسیلهی مؤلفانی بشری نوشته است ... مؤلفان بشری کتاب مقدس، هر یک در عصری خاص میزیسته و به رنگ زمان خود در آمده بودهاند. همچنین این مؤلفان، مانند دیگر انسانها با محدودیتهای زبان و تنگناهای علمی دست به گریبان بودهاند - اصولاً مسیحیّان نمیگویند که خدا کتابهای مقدس را بر مؤلفان بشری املا کرده، بلکه معتقدند که
او به ایشان برای بیان پیام الهی به شیوهی خاص خودشان و همراه با نگارش مخصوص و سبک نویسندگی ویژه هر یک توفیق داده است. اقلیّتی بسیار ناچیز از مسیحیّان گمان میکنند کتابهای مقدس با همین الفاظ الهام شدهاند و خدا پیام خود را کلمه به کلمه به کاتب بشری منتقل کرده و وی چیزهایی را که خدا املا نموده، با امانت ثبت کرده است.[4] اعتقاد «میشل» مختص به ایشان نبوده و اکثر متفکران غربی به این امر اذعان دارند. به عنوان مثال، «جان.بی.ناس» این دیدگاه را در کتاب خود مطرح نموده است. [5] «دان کیوپیت» این اعتقاد را به صاحبان طرز فکر علمی نسبت میدهد. [6] «ویلیام هوردِرن»، چهار انجیل را چهار شرح حال زندگی عیسی مسیح(علیهالسلام) از ناحیهی نویسندگان آنها میداند.[7] متفکران غربی، مسألهی یاد شده یعنی اعتقاد به این امر که کتب مقدس، الفاظی بشری میباشند را بر اساس تحقیقات جدید در زمینهی دینپژوهی و کتب مقدس یعنی مباحث «نقد تاریخی کتاب مقدس» مورد بررسی قرار دادهاند. روش نقد تاریخی، مبتنی بر یک جهانبینی است که دارای سه اصل مهم است و کسانی میتوانند از این روش بهره جویند که به آن اصول معتقد باشند. آن سه اصل عبارتاند از: 1ـ تنها
حوادثی که دارای موجودات مشابه در جهان هستند، ممکن الوقوع میباشند. ما چگونه حادثهای را میتوانیم ممکن الوقوع بشناسیم؟ برای معیّن کردن این مطلب، راهی جز مراجعه به حوادث مشابه که انسان آنها را میشناسد، نیست. بر پایهی این نظریّه، مقصود از ممکن الوقوع بودن، امکان عقلی صرف نیست، بلکه مراد این است که مشابه آن در عالم خارج واقع شده باشد. به عبارت دیگر، چون عالم عینی، عالم تزاحم است، شرایط ویژهی وقوع یک حادثه، شرایط وقوع حادثهی دیگر را نفی میکند و ظرف زمانی و مکانی پارهای حوادث میدان را از پارهای حوادث دیگر میگیرد. بدین سبب، ممکن است بسیاری از حوادث، در ذهن، امکان وجود داشته باشند امّا در عالم خارج، موجود نگردند. به اصل یاد شده، «مقایسه و مشابهت» اطلاق میشود، یعنی اینکه حوادث جهان قابل مقایسه با یکدیگرند. 2ـ اصل دوم جهانبینی مورد نظر این است که تمامی حوادث جهان با یکدیگر، یک ارتباط ناگسستنی دارند؛ همهی حوادث با هم مربوط هستند و وقوع یک حادثه، تغییراتی را در حوادث دیگر به وجود میآورد و حذف یک حادثه نیز در حوادث دیگر مؤثر است. اگر کسی وقوع حادثهای را ادعا کند که هیچگونه ربط عینی و خارجی با حوادث
دیگر نداشته است، ادعای وی را نمیتوان قبول کرد. هر حادثهای باید با حوادث دیگر مرتبط باشد. وقوع هر حادثهای به معنای وقوع حوادث دیگری است که اگر آن حوادث دیگر واقع نشوند، حادثهی مورد نظر نیز به وجود نمیآید. معنای این اصل آن است که در میان حوادث جهان، رابطهی علیّت وجود دارد. 3ـ اصل سوم جهانبینی مورد بحث این است که نظام این جهان، یک نظام بسته و خودکفا است. عاملی از خارج این جهان به صورت مکمّل یا رخنهپوش در این جهان عمل نمیکند. هر حادثهای که در جهان، اتفاق میافتد با حوادث دیگر خود این جهان، قابل تبیین و تفسیر است و نمیتوان وقوع حادثهای را ادعا کرد که به واقع با حوادث این جهان قابل تفسیر نباشد تا آن را به عامل یا عواملی خارج از این جهان نسبت داد. نتیجهی اعتقاد به اصول یاد شده این است که مطابق اصل اول،کتاب مقدس یک سند تاریخی مانند سایر اسناد تاریخی است و وحی بودن الفاظ و محتوای آن بیمعنی است. وقتی همهی حوادث تاریخی قابل مقایسه با یکدیگر و معلول یکدیگر باشند و عامل غیر تاریخی قابل پذیرش نباشد، هیچ پدیدهای نمیتواند تافتهی جدا بافته باشد. معنای القا به وسیلهی روح القدس، مداخلهی عامل غیر تاریخی در
این جهان و بریده شدن سلسلههای علل و ایجاد حفره در حوادث است که مطابق اصل اول جهانبینی نقد تاریخی، قابل قبول نیست. بر پایهی اصل دوم، معجزات به عنوان پدیدههای بیقانون، نادرست بوده و دیگر نمیتوان از معجزات به معنای پدیدههای بدون قانون صحبت کرد. بدین سبب، ادعای کتاب مقدس در مورد معجزات مختلف - که پدیدههای غیر عادی میباشند - باطل است و در نهایت، مطابق اصل سوم، دین مسیحیّت که بر اساس اصل ورود خداوند در تاریخ و ظهور عیسی برای نجات انسان مبتنی است، نقض میگردد. زیرا بنا بر این اصل، مجموعهی عالم هیچ گاه پاره نمیشود و هیچ چیز از خارج این مجموعه در داخل این مجموعه وارد نمیشود. بدین ترتیب، با پذیرفتن سه اصل جهانبینی نقد تاریخی، سه مسألهی مهم در عقاید مسیحیّت مورد تهدید و انکار قرار گرفت: 1ـ وحی بودن الفاظ و محتوای کتاب مقدس؛ 2ـ معنای سنّتی معجزه 3ـ ورود خداوند در عالم تاریخ برای نجات انسان. [8] ادامه دارد... پینوشت ها [1] . ر.ک: هری اوستین ولفسن، فلسفهی علم کلام، احمد آرام، انتشارات الهدی، تهران، 1368، ص298-302. [2] . ر.ک: مقصود فراستخواه، «حسن حنفی و رویکرد انسانگرایانه به قرآن»، در فصلنامهی پژوهش
قرآنی فراراه، ش1، سال اول، زمستان 1377، ص9-21. [3] . ر.ک: عبدالکریم سروش، بسط تجربهی نبوی، ص55-57. [4] . توماس میشل، کلام مسیحی، حسین توفیقی، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، قم، 1377، ص26. [5] . ر.ک: جان بی.ناس، تاریخ جامع ادیان، علی اصغر حکمت، علمی و فرهنگی، تهران، 1377، ص623-627. [6] . ر.ک: دان کیوپیت، دریای ایمان، حسن کامشاد، طرح نو، تهران، 1376، ص109-110. [7] . ر.ک: ویلیام هوردِرن، راهنمای الهیات پروتستان، طاطاوس میکائلیان، علمی و فرهنگی، تهران، 1368، ص 8. [8] . در مورد تبیین اصول سهگانه ر. ک: محمد مجتهد شبستری، هرمنوتیک کتاب و سنّت، چاپ دوم، طرح نو، تهران، 1375، ص160-167.(*) *حجتالاسلام و المسلمین سیدمحمود نبویان؛ عضو هیأت علمی مؤسسهی آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)