اخبار آرشیوی
حسن بنیانیان، رئیس سابق حوزه هنری: همه دستگاهها باید به صورت یکپارچه در اصلاح فرهنگ جامعه حضور داشته باشند/ هنوز توان ارزیابی علمی فعالیتهای نهادهای فرهنگی را پیدا نکردهایم، به همین خاطر، مدیران میتواند به استناد نقاط ضعف قسمتهای دیگر از زیر بار مسئولیت فرار کنند
برهان نوشت: گروه فرهنگی-اجتماعی برهان؛ پیگیری سرانجام مصوبات فرهنگی و عدم اجرایی شدن اغلب آنها موضوعی است که همواره در بین اهالی فرهنگ و نهادهای بیشمار متولی امر فرهنگ مطرح شده و متأسفانه در اکثر موارد راه به جایی نبرده و ابتر مانده است. همین امر ما را بر آن داشت تا در این رابطه گفتو گویی با «دکترحسن بنیانیان» استاد دانشگاه و رییس سابق حوزهی ترتیب دهیم و ضمن طرح مسئله به دنبال کشف راهکاری برای برون رفت از شرایط موجود باشیم. - امروز در کشور چندین متولی فرهنگ وجود دارد،که از جمله آن ها می شود به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شورای عالی انقلاب فرهنگی،کمیسیون فرهنگی مجلس و ... اشاره کرد؛ ولی موقع انتقاد هیچ کدام پاسخگو نیستند. به نظر شما، وجود چند متولی فرهنگ برای کشور فرصت است یا تهدید؟ - در پاسخ به این سؤال باید اول درک مشترکی از کلمهی «فرهنگ» پیدا کنیم. معنایی از فرهنگ که در ذهن من هست به مجموعهای از اعتقادات و ارزشها اشاره دارد که در همهی رفتارهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، قضایی، نظامی و به طور کلی هر جایی که انسانها با هم ارتباط دارند نقش پیدا میکند. اگر این تعریف از فرهنگ را بپذیرید، در مییابید
فرهنگ چیزی نیست که ما بر آن محاط باشیم، بلکه فرهنگ بر رفتارها و تصمیمگیریهای ما محاط است. بنابراین مشکل اینجاست که ما هنوز نپذیرفتهایم که همهی دستگاهها و سازمانهای یک جامعه در فرهنگ مشارکت دارند. این تصور که یک نقطه باید بر مسائل فرهنگی تمرکز داشته باشد مشکل را چند برابر میکند، چون در این صورت ناچار خواهیم بود که فرهنگ را کوچک کنیم تا مسئولین مربوطه بتوانند بر آن اشراف پیدا کنند، در حالی که ما باید به سمت اندیشهای برویم که در دنیا تثبیت شده و قبل از آن در تفکر دینی ما هم وجود داشته است. آن هم این است که همه دین هم این است که ما موظف به امر به معروف و نهی از منکر هستیم. این نتیجهی همین معناست که انسانها، صرف نظر از اینکه چه مسئولیتی در اجتماع ایفا میکنند، همهشان با گفتار و رفتارشان در خصوص مسائل مختلف، در تغییر اعتقادات و ارزشهای جامعه نقش مثبت و منفی ایفا میکنند. بنابراین ممکن است یک نهاد سیاستگذار مثل شورای انقلاب فرهنگی در حوزهی فرهنگ داشته باشیم، اما آن نهاد سیاستگذار باید به سمتی برود که هر انسانی در جامعه خودش را مسئول تأثیرات فرهنگی ببیند. طبیعتاً وقتی این تفکر پذیرفته شود، هر انسانی
که در رأس یک سازمان قرار میگیرد، چه آن سازمان سیاسی باشد و چه اقتصادی یا قضایی، مسئول شناخت تأثیرات فرهنگی آن سازمان در محیط اجتماعی خواهد بود و به تبع آن باید پیامدها و آثار حضور خودش را در فرهنگ جامعه، در چارچوب ارزشهای اسلامی، اصلاح کند. این مفهومی است که باید اِنشاءالله در مهندسی فرهنگی مورد توجه قرار گیرد. در واقع ما انتظار داریم همهی دستگاهها به صورت یکپارچه در اصلاح فرهنگ جامعه حضور داشته باشند. اگر این اتفاق بیفتد، نو سازمانهایی در جامعه باید به سازمانهای غیرفرهنگی خدمات فرهنگی بدهند. برای مثال، فرض کنید یک وزیر اقتصاد و دارایی اگر به کارکردهای وزارت اقتصاد و دارایی در فرهنگ شناخت پیدا کند، به این نکته توجه خواهد کرد که بر اساس نظام مالیاتی موجود، افراد راستگو بیشتر مالیات میدهند یا افراد دروغگو؛ یعنی، اساساً راستگویی آنجا مجازات میشود یا پاداش میگیرد؟ اگر خدای نکرده، به دلیل بیتوجهی، افراد راستگو در نظام مالیاتی ما مجازات شوند، در واقع یک مداخلهی فرهنگی دارد اتفاق میافتد. در این صورت، آن وزیر اقتصاد و دارایی برای حل این معضل طبیعتاً باید از افراد صاحب نظر و متخصص این عرصه استفاده کند
و از آنها بخواهد که با بررسی نظام مالیاتی و تأثیری که بر اعتقادات مردم دارد راهکاری برای اصلاح آن پیشنهاد دهند. بنابراین ما باید یک سری دستگاههای فرهنگی داشته باشیم که کارشان ارائهی خدمات تخصصی به دستگاههای غیرفرهنگی است. اما به لحاظ نظری همه در حوزهی فرهنگ مسئول هستند. - بحث اصلی ما راجع به همین نهادهایی است که با توجه به نیازهای جامعه در مقاطع مختلف شکل گرفتهاند، ولی اکثراً این نیازها برطرف نشدهاند. زمانبر بودن سیاستگذاریهای فرهنگی بهانهای شده است تا بعضی از مسئولین نهادهای فرهنگی شانه از مشکلات فرهنگی خالی کنند و پاسخگو نباشند. سؤال اینجاست که کدام نهاد در سیاستگذاریهای کلی فرهنگ اولویت دارد و آیا این نهاد، همان طور که خودش را اولین نهاد فرهنگی کشور میداند، پاسخگوی مشکلات این عرصه هم هست؟ - این مشکل ناشی از این است که ما هنوز توان ارزیابی علمی فعالیتهای یک نهاد فرهنگی را پیدا نکردهایم. به همین خاطر، مدیر میتواند به استناد نقاط ضعفی که در قسمتهای دیگر وجود دارد، از زیر بار مسئولیت فرار کند. بنابراین مشکل در نهادهای بالادستی است؛ یعنی، سیاستگذاری در شورای انقلاب فرهنگی ناقص است. البته
این بحث مفصل است، ولی اجمالاً مشکل از آنجا ناشی میشود که وقتی سیاستگذاریها لایهبندی نشده است، تکلیف یک سازمان فرهنگی در قبال آن سیاست روشن نیست. به همین خاطر نمیتوان خروجی آن سازمان را بر اساس سرمایههایی که در اختیار آن قرار گرفته است ارزیابی کرد. در واقع مدیریت فرهنگ در کشور ما علمی نیست و فقط به ابلاغ سیاستها ختم میشود. یک پزشک در کارش دستگاههای سنجش دارد، وقتی برای یک بیمار آنتیبیوتیک مینویسد، مثلاً تب او را اندازهگیری میکند تا تأثیر این دارو را بر او بسنجد. وقتی برای یک نهاد فرهنگی مأموریتی تعریف میشود، باید ابزارهایی وجود داشته باشد تا تأثیر آن مأموریت بر مخاطبان اندازهگیری شود. اگر این ابزارها و معیارها وجود داشته باشد، عملکرد یک مسئول و مدیر قابل اندازهگیری خواهد بود. بعضاً ممکن است کارکرد یک مدیر مثبت باشد، ولی به ظاهر باعث دیندار تر شدن مخاطبان نشود، ولی سرعت بیدین شدن آنها را کاهش دهد. چون این ابزارهای سنجش هنوز خلق نشدهاند، سیاستگذاریهای فرهنگی ما ابتر باقی میماند و قابل پیگیری نیست. به همین دلیل، هیچ کس را نمیتوان محاکمه کرد. هر مدیری میتواند تقصیر را به گردن دیگری
بیندازد. مثلاً وقتی از یک مدیر دبیرستان میپرسید چرا بچههای مدرسهی شما رفتارهای غلط دارند، میگوید تأثیر ماهواره، تلویزیون یا جامعه است. علت اینکه آن مدیر میتواند از زیر بار مسئولیت فرار کند این است که آموزش و پرورش نمیتواند کارکرد فرهنگی آن مدرسه را ارزیابی علمی کند. علت اصلی این مشکل این است که هر چه به بالای هرم مدیریت کشور میرویم شاکلههای فرهنگی افراد کم میشود و شاکلهی سیاسیشان غلبه پیدا میکند و دغدغههای آنان مسائل فرهنگی نیست. به همین دلیل، وقتی حضرت آقا راجع به مسائل فرهنگی جامعه تذکراتی میدهند، هر کدام از عناصر سیاسی، بر اساس نظام فکری خودشان، میخواهند به صورت کوتاهمدت از آن بهرهبرداری سیاسی کنند. بنابراین دنبال این نیستند که پیامدهای فرهنگی آن را ارزیابی کنند. در این سی سال این مشکلات در نظام جمهوری اسلامی وجود داشته است. امیدوارم با مهندسی فرهنگی این معضلات حل شود. در واقع مدیریت فرهنگ در کشور ما علمی نیست و فقط به ابلاغ سیاستها ختم میشود. یک پزشک در کارش دستگاههای سنجش دارد، وقتی برای یک بیمار آنتیبیوتیک مینویسد، مثلاً تب او را اندازهگیری میکند تا تأثیر این دارو را بر او بسنجد.
وقتی برای یک نهاد فرهنگی مأموریتی تعریف میشود، باید ابزارهایی وجود داشته باشد تا تأثیر آن مأموریت بر مخاطبان اندازهگیری شود. - آیا واقعاً مطالبات رهبری به صورت اجرایی در نهادهای فرهنگی پیگیری میشود؟ - این سؤالی است که به راحتی نمیتوان پاسخ آن را بیان کرد. معضل کشور نیز همین است که نمیتوان این سؤال را پاسخ داد. باید در نشستها و مناظرههای علمی این مسائل مطرح شود تا ریشهی این مشکل مشخص شود. در حال حاضر من هر مطلبی عنوان کنم سوء تفاهمهایی ایجاد میشود. آنچه مسلم است عوامل متعددی در جامعهی ما به هم پیوند خوردهاند و به صورت همافزا باعث میشوند که مسائل فرهنگی مورد غفلت قرار گیرند. بزرگترین عامل حاکمیت شدید سیاستزدگی بر رفتار مدیران جامعه است. در واقع همواره ما یک معضل کوتاهمدت داریم که باید آن را حل کنیم. این معضل ممکن است سیاسی، اقتصادی یا تلفیقی از اینها باشد. در این میان اگر اشارهای هم به مسئلهی فرهنگ میکنیم، به دلیل حساسیت آن مسئلهی سیاسی است. در واقع فرهنگ به عنوان یک مسئلهی پیوسته و بلندمدت در هیچ جا رصد نمیشود. البته در سالهای اخیر دبیرخانهی شورای انقلاب فرهنگی تلاش کرده است که یک
مرکز رصد فرهنگی برای ارزیابی تغییر و تحولات ساماندهی کند که در حال حاضر گامهای اولیه را طی میکند. منتها مقولهی سیاستزدگی یک مشکل ساختاری است و مربوط به این دولت یا آن دولت نمیشود. اساساً وقتی ما دمکراسی را میپذیریم، این خطر به دنبال دمکراسی هست که همواره آن جریانهای سیاسی که میخواهند رأی بیاورند یک معضل کوتاهمدت را هدف قرار میدهند و این معضلات دائماً تکرار میشوند. اگر به صحنهی سیاسی کشور دقت کنید، ما دو سال یکبار انتخابات مجلس یا ریاست جمهوری را داریم. یکی دو ماه قبل و یکی دو ماه بعد از هر انتخابات مدیران ارشد درگیر بحثهای مربوط به انتخابات هستند، در حالی که این مدیران باید دربارهی مسائل فرهنگی فکر کنند. متأسفانه دولتها فکر میکنند که اگر پول بدهند یا ساختمان فرهنگی بسازند، به فرهنگ کمک میکنند، در حالی که دولتمردان باید به گفتار، رفتار و سیاستهای خودشان در زمینهی فرهنگ بیندیشند. بخش ناچیزی از این کار به پول بستگی دارد. افراد حتی در حرف زدن هم باید دقت کنند که آیا با گفتارشان فرهنگ را به حاشیه میرانند یا آن را به متن میآورند، آیا همهی عناصر جامعه را دعوت میکنند که نسبت به پیامدهای
فرهنگی حساس باشند یا اینکه به آنها القا میکنند شما کار اقتصادیتان را انجام دهید، چون جای دیگری هست که کار فرهنگی انجام دهد. برای مثال، صدها پاساژ تجاری ساخته میشود که کارکرد فرهنگی آنها تخریب مقولهای به نام پوشش اسلامی است، ولی مدیر مربوطه میگوید شما پاساژ بسازید، به اقتصاد رونق بدهید و کاری به مسائل فرهنگی نداشته باشید. در حالی که خود آن پاساژ ساز باید در قالب بحث پیوست فرهنگی که مقام معظم رهبری میفرمایند به پیامد فرهنگی کارش هم توجه کند تا در مجموع پوشش اسلامی در جامعه حمایت و تقویت شود. این امر بدان معنا نیست که نیروی انتظامی مسئولیت خودش را انجام ندهد. آنها هم جایگاه خودشان را دارند. اما مجموع اینهاست که میتواند این معضل را برطرف کند. در عین حال مقولهی پوشش اسلامی یکی از صدها معضل فرهنگی کشور ماست، اما متأسفانه سیاستزدگی اجازه نمیدهد که به این معضلات پرداخته شود. عامل دیگری که مهم است و من معمولاً در مقالههایم به آن اشاره میکنم وجود درآمدهای نفتی است. خیلی از کشورهایی که نفت ندارند و تنها سرمایهشان آدمها هستند، به این نتیجه رسیدهاند که برای پیشرفت باید افراد جامعه سه ویژگی داشته باشند:
دانش، مهارت و فرهنگ کار و تلاش و نظم. وقتی کشوری به غیر از نیروی انسانی درآمدهای نفتی داشته باشد، به هر معضلی که برمیخورد میخواهد آن را با کمک دولت و پول نفت حل کند. مثلاً وقتی یک مدیر کارخانه میبیند محصولش کیفیت ندارد، چه در بخش دولتی و چه در بخش خصوصی، مشکل را به سمت دولت ربط میدهد و میگوید دولت باید از تولید حمایت کند و مثلاً وام کمبهره یا ارز دولتی به من بدهد تا بتوانم خط تولید را عوض کنم. هیچ وقت به این نقطه نمیرسد که یکی از راههای بهبود کیفیت، افزایش دانش و مهارت و اصلاح فرهنگ کارگرهاست. بنابراین عامل دوم پول نفت است که وقتی در کنار عامل سیاسی قرار میگیرد، آن را تشدید میکند. در مجموع 10 الی 15 عامل در این موضوع دخیلاند. یکی دیگر از این عوامل پیچیدگی ماهیت فرهنگ است. نزدیک به 200 سال است غرب به ما القا کرده که فرهنگ چیزی مثل اقتصاد است و باید برای آن وزارتخانه تشکیل داد. ما هم به همه القا کردهایم که وزیر اقتصاد و دارایی وظایف اقتصادی دارد و وزیر صنایع مسئول بخش تولید است و نباید کاری به فرهنگ داشته باشند. فرهنگ مربوط به وزارت ارشاد است و این وزارتخانه مسائل فرهنگی را حل میکند. وزارت ارشاد
هم شاهبیت کارش این است که پول نفت را بگیرد و بین هنرمندان توزیع کند تا هنرمندان اِنشاءالله راضی شوند و برای ما اثر هنری تولید کنند. در واقع کلیّت فرهنگ همچنان روی زمین مانده است. کسی خودش را مسئول رصد کلی تحولات و شاخصهای فرهنگی جامعه نمیداند؛ یعنی، کسی اهمیت نمیدهد در طول 10 سال گذشته مثلاً دروغ، غیبت، استحکام خانواده و مسائلی از این دست افزایش داشتهاند یا کاهش پیدا کردهاند. این مسائل اصلاً رصد نمیشود. ضمن اینکه رصد مرحلهی اول این فرآیند است. گامهای بعدی تعیین عوامل کلیدی در شکلگیری این شاخصهاست. متأسفانه این امر همچنان روی زمین مانده است. امیدواریم اِنشاءالله در بحث مهندسی فرهنگی این بحثها حل شود. کسی خودش را مسئول رصد کلی تحولات و شاخصهای فرهنگی جامعه نمیداند؛ یعنی، کسی اهمیت نمیدهد در طول 10 سال گذشته مثلاً دروغ، غیبت، استحکام خانواده و مسائلی از این دست افزایش داشتهاند یا کاهش پیدا کردهاند. این مسائل اصلاً رصد نمیشود. ضمن اینکه رصد مرحلهی اول این فرآیند است. - مهندسی فرهنگی دقیقاً به چه چیزی اشاره دارد؟ آیا این هم قرار است نهادی باشد که همهی معضلات و مشکلات فرهنگی ما را حل کند و
همان دور باطل تکرار شود؟ - این بار به طور نسبی تلاش شده است که از جمعی از کارشناسان، البته در تهران، در تدوین سند مهندسی فرهنگی استفاده شود. مراحل تصویب این سند در شورای عالی انقلاب فرهنگی طی میشود. من هم عضو این مجموعه هستم. واقعیت این است که در این مباحث باید از حداکثر نخبگان جامعه استفاده شود. درگیر شدن این افراد در این موضوع زمینهی ایجاد یک فکر مشترک را فراهم میکند. ولی متأسفانه به واسطهی عجلهای که در تنظیم این نوع سندها وجود دارد، معمولاً این مسیر به طور کامل طی نمیشود. فرض کنید میخواهیم سند تحول آموزش و پرورش را تهیه کنیم، یک روش این است که 30 نفر نخبه دور هم جمع شوند و یک سند تهیه کنند و یک روش دیگر این است که این 30 نفر را وارد بدنهی آموزش و پرورش کنیم و آنها با استفاده از روشهای تشویقی از همهی بدنهی آموزش و پرورش از جمله معلمان بخواهند که در این بحث درگیر شوند و نظراتشان را بدهند و نظرات آنها هم در آن سند لحاظ شود. با این روش ممکن است تنظیم این سند به جای 3 یا 6 ماه، 2 سال طول بکشد، اما این رفت و برگشت باید صورت بگیرد. ما فکر میکنیم مشکلگشای بحثهای حوزهی علوم انسانی روش دوم است و
این 2 سال را باید تحمل کنیم تا به نتیجهی مطلوب برسیم. در عین حال در این روش، از همان لحظهای که کار را شروع میکنیم، رفتارهای معلمان به عنوان جزئی از این مجموعه اصلاح خواهد شد. وقتی یک معلم اولین برگ سیاستها را که همان ارائهی پیشنهادات است میخواند، سر کلاس تلاش میکند تا مطابق با همان مطالب رفتار خودش را اصلاح کند. وقتی هم که سعی میکند برای اصلاح اوضاع فکر کند و نظری ارائه دهد، در واقع باز هم یک گام به جلو برداشته است. به این ترتیب، تا زمانی که کل سند تهیه و ابلاغ شود، خودبهخود 40 یا 50 درصد راه رفته شده است. چون خود آن سند میخواهد یک تفکر مشترک را در بدنهی یک سازمان ایجاد کند. در بحث مهندسی فرهنگی هم از روز اول ما اعتقاد داشتیم که همهی استانداران باید در کنار نخبگان استان خودشان درگیر این بحث شوند. علاوه بر این، در سطح شهرستانها فرمانداران باید محور قرار گیرند، مدیران ارشد هر شهرستان دور هم جمع شوند و راجع به مهندسی فرهنگی شهرستان خودشان و معضلات و فرصتهای موجود در آن شهرستان فکر کنند. وقتی این رفت و برگشتها انجام شود، مجموعهی منسجمی از مدیران درک مشترکی از فرهنگ خواهند داشت. الآن که این مطلب
عنوان میشود، بلافاصله بسیاری از ذهنها به این سمت میرود که چند تا سالن دیگر باید بسازیم یا مثلاً مصلای شهر را بسازیم، چند تا کتابخانه کم داریم و... در حالی که ما میگوییم فرهنگ یعنی نظام اعتقادی موجود میان همهی اعضای یک جامعه که بر اساس آن با همدیگر تعامل برقرار میکنند. هنوز بسیاری از مدیران میگویند که این شاخصها را نمیتوان شناسایی، اصلاح و اندازهگیری کرد. دلیل این موضوع هم این است که این عزیزان معمولاً یا پزشک هستند یا مهندس و امروز مسئول امور فرهنگی شدهاند و به جز تجربیات شخصیشان، تخصصی در مقولهی فرهنگ ندارند. ضمن اینکه خود این تجربیات گمراهکننده هستند؛ یعنی، اگر یک پزشک بدون مطالعهی تئوری در امور فرهنگی مداخله کند، احتمال خطایش بیشتر از یک آدم عادی است، چون آدم عادی ادعایی ندارد و دخالت او یک دخالت جریانساز نخواهد بود. در حالی که برای مثال وزیر بهداشت و درمان چون پزشک متخصص است و در عرصهی کار خودش یک صاحبنظر علمی است، با آن تجربهی مختصری که در حوزهی فرهنگ دارد مدعی فرهنگ میشود و احساس میکند لازم نیست کسی در این زمینه به او کمک کند. در حالی که وزیر بهداشت و درمان به یک آدم متفکر و متخصص
در حوزهی فرهنگ، به عنوان معاون فرهنگی، احتیاج دارد تا بتواند بگوید که مثلاً اخلاق پزشکی چه سمتوسویی را دارد طی میکند، آیا پزشکان ما دارند دلسوزتر از گذشته میشوند؟ کمتر به مادیات فکر میکنند؟ یا اینکه روز به روز مادیات و جراحیهای بیمورد در حال افزایش است؟ ما اینها را نمیدانیم. فقط شاخصهایی را تعریف میکنیم تا وقتی میخواهند مقولهی فرهنگ را در بهداشت و درمان ارزیابی کنند، به سراغ آنها بروند و رشد یا افت مقولات فرهنگی را مشخص کنند. برای تحقق این امر طبیعتاً باید یک متخصص تعلیم و تربیت فرهنگی در کنار وزیر وجود داشته باشد. منتها وزیر، چون خودش آدم متدینی است، میگوید خودم اینها را میدانم و احتیاجی به کسی ندارم. در حالی که او به صورت تجربی این مسائل را میداند و تخصص علمی ندارد. برای مثال، اگر امروز به وزیر مسکن و شهرسازی بگویید که بعضی از مهندسها قلبشان درد میکند، میگوید بروید بهترین متخصص قلب را بیاورید تا من به عنوان مشاور به او حکم بدهم، اما وقتی به مسائل فرهنگی میرسد، میگوید من خودم در دبیرستان کار فرهنگی میکردم. در واقع او احساس نیاز نمیکند که یک صاحبنظر فرهنگی در کنارش باشد، منابع در
اختیارش بگذارد و از او بخواهد مثلاً مهندسینی را که وارد وزارت مسکن و شهرسازی میشوند ارزیابی علمی کند که بعد از 5 سال تعهدشان به جامعه رشد میکند یا کاهش پیدا میکند؟ حساسیت آنها در خصوص مفهوم حلال و حرام رشد میکند یا کاهش پیدا میکند؟ این معضلی است که در حوزهی نگاه به فرهنگ در مدیران وجود دارد. در واقع آنها فرهنگ را یک عرصهی پیچیده و تخصصی که نیازمند یک صاحبنظر است نمیبینند. همه فکر میکنند خودشان صاحبنظر هستند. بنابراین فعالیتهای فرهنگیشان در حد اینکه یک روحانی محترمی را برای نماز جماعت دعوت کنند محدود میشود. البته این کار قدم مهمی در عرصهی فرهنگ است، ولی یک درصد از مسائل فرهنگی را در بر میگیرد. - البته مستحضر هستید که این جایگاه خیلی وقت است که در کنار نهادهای بزرگی مثل وزارتخانهها شکل گرفتهاند؛ یعنی، وزرا مشاور فرهنگی دارند، ولی هیچ لزومی ندیدهاند که آن مشاور فرهنگی متخصص این حوزه باشد. - بله، مشاوران فرهنگیشان یا همکلاسیهای دورهی تحصیلشان هستند یا در جبهه و جنگ با هم آشنا شدهاند. آنها هم مهندس یا پزشک هستند تا حرف آقای مهندس یا پزشک را بفهمند. جایی مثل شورای انقلاب فرهنگی باید این
مباحث را به طور روزمره و سازماندهی شده تعقیب کند. همان طور که حضرت آقا میفرمایند این شورا ستاد فرماندهی است. بنابراین باید میزان پیشرفت و اجرایی شدن رهنمودهای حضرت آقا را در دستگاهها و وزارتخانههای مختلف تعقیب کند. اِنشاءالله با تحرکاتی که در سالهای اخیر در دبیرخانه مشهود است به زودی به این نقطه برسیم. متأسفانه آن طور که مشخص است، در نهادهای فرهنگی تقسیم کار اتفاق نیفتاده است. مثلاً در کمیسیون فرهنگی مجلس، شورای عالی انقلاب فرهنگی، وزارت فرهنگ و... نهادهایی تشکیل شدهاند که بعضاً به طور موازی به برخی از مسائل فرهنگی میپردازند و برخی دیگر از معضلات را به کلی رها کردهاند. علتش این است که آنها کار سیاسی میکنند. در واقع آنها دنبال فرهنگ نیستند، دنبال موجی هستند که اگر در این عرصه غایب باشند، نمرهشان کم میشود. به همین خاطر، وقتی موضوعی مطرح میشود، همه برای حل کردن آن مشکل هجوم میبرند و از آنجا که با هدف بهرهبرداری سیاسی به سراغ آن موضوع رفتهاند، بعد از مدتی آن را رها میکنند. همان طور که عرض کردم، وقتی میگویند مدیریت راهبردی فرهنگ، باید بلافاصه یک نظارت راهبردی هم در کنارش تعریف کنند و وقتی 17
وزارتخانه در امور فرهنگی مداخله میکنند، باید سالی یک بار عملکرد فرهنگی آنها در یک دفترچه یا سایت منتشر شود و مثلاً بگویند کارکرد فرهنگی وزارت بهداشت و درمان کاهش داشته یا بهبود یافته است. در واقع همان طور که شاخص تولید، بیکاری، نرخ سکه و ارز و... روزانه سه بار از تلویزیون پخش میشود، لااقل سالی یک بار باید شاخصهای فرهنگی منتشر شود. اگر این شاخصها بیان شود، ممکن است برخی از نهادها یک بار اعتراض کنند، ولی وقتی پاسخ اعتراضاتشان داده شد و متقاعد شدند، چون انسانهای متعهدی هستند، برمیگردند و کار خودشان را اصلاح میکنند. متأسفانه آن گزارش سالانه تهیه و منتشر نمیشود. چون سواد این کار را نداریم، میگوییم نمیشود این شاخصها را اندازهگیری کرد، فرهنگ که به این سادگی نیست. در واقع سواد لازم این کار هنوز در کشور تولید نشده است. البته در سالهای اخیر گامهایی در این عرصه برداشته شده است و بعضی از دانشگاهها دارند کارهایی انجام میدهند، ولی سرعت این اقدامات بسیار کندتر از سرعت تغییرات فرهنگی کشور است. با توجه به شرایطی که در آن هستیم، اِنشاءالله سرعت این تحولات رشد پیدا کند. - راهکار و پیشنهاد شما برای خروج از
وضعیت موجود چیست؟ - همان طور که میدانید، تحولات فرهنگی جامعه برآیند دهها هزار اقدام متفرقی است که در بخشهای مختلف سیاسی، اقتصادی، نظامی، قضایی شکل میگیرد. فرض کنید مثلاً وقتی قوهی قضاییه سیاست زندانزدایی را پیش میگیرد، باید این سؤال پاسخ داده شود که آیا این اقدام به فرهنگ ما کمک میکند یا باعث تخریب آن میشود. همان طور که مقام معظم رهبری فرمودند، همهی تصمیمگیریها پیوست فرهنگی میخواهد. همچنین وقتی قرار میشود دولت یارانهها را به صورت نقدی پرداخت کند، باید تأثیر این موضوع بر مقولهی فرهنگ ارزیابی شود. این کار پیوست فرهنگی میخواهد. وقتی این موضوع فهم نمیشود، ممکن است بسیاری از تصمیمات نقشی تخریبی در فرهنگ داشته باشند. در انتها باید به این نکته توجه کنیم که علیرغم صرف سرمایههای بسیار در عرصهی فرهنگ و انجام فعالیتهای گسترده در ایام تاسوعا و عاشورا و ماه مبارک رمضان، همچنان ما نتوانستهایم اعتقادات پایهای مردم جامعه را در رفتارهای روزمرهی آنها منتقل کنیم و این نمادی از ضعف مدیریت فرهنگی در کلیّت جامعه است، چون اعتقادات ما ریشه در فطرت دینی و سابقهی مسلمانیمان دارد و کارکرد مدیریت فرهنگی جامعه
این است که این اعتقادات را در مناسبات روزمرهی افراد وارد کند تا برای مثال در معادلات اقتصادی دروغ گفته نشود. بعضی وقتها مدیران، برای اینکه نارساییهای خودشان را توجیه کنند، از بعضی اتفاقات سوءاستفاده میکنند و مثلاً میگویند 99 درصد مردم روز عاشورا در صحنه هستند. پاسخ ما این است که این موضوع به هیچ عنوان برآمده از عملکرد ما نیست، بلکه نشاندهندهی شور و عشق مردم به امام حسین (ع) است. اینکه آن فرد، فردای روز عاشورا، در محیط کار چقدر به امور مردم رسیدگی میکند و اعتقاداتش در کارش تأثیر دارد یا نه مربوط به مدیریت من و شماست. به نظر من، راهحل این معضل یک اقدام خاص نیست، اما مهمترین اقدامی که در این شرایط میتواند وضعیت ما را بهبود بخشد تشکیل یک نهاد کاملاً مستقل برای رصد فرهنگی، زیر نظر مقام معظم رهبری، است. در این نهاد باید افرادی که هیچ جا درگیر و حقوقبگیر نیستند، ولی صاحبنظر و باتجربهاند دور هم جمع شوند و کارکردهای فرهنگی نهادهای عمدهی کشور را شناسایی کنند و به صورت علمی بازخورد ارائه دهند تا این حرکت فرهنگی مطابق با نظر حضرت آقا آغاز شود. هر جای دیگری که ما این نهاد رصد را گذاشتهایم با ملاحظات سیاسی
و دستکاری آمار و اطلاعات همراه شده است تا ضعفهای آن سازمان، نهاد یا قوه استتار شود. طبیعتاً در این شرایط ما نمیتوانیم بفهمیم در جامعه چه میگذرد. البته در کنار این آسیبشناسی، نباید از این موضوع غافل شویم که در کشور ما ظرفیتهای عظیمی در عرصهی فرهنگ وجود دارد که نظام و انقلاب ما را حفظ میکند و باعث میشود همچنان به جلو حرکت کنیم، ولی باید یادمان باشد که این حرکت رو به جلو کند است. در حوزهی فرهنگ ما باید پیشتاز باشیم؛ یعنی، امروز باید برای مدیریت فرهنگی کشورهای عربی و مسلمانی که آزاد میشوند الگو باشیم. در حالی که ما هرچه تجربه داریم در بخش انرژی هستهای و حوزههای دیگر علمی است. اگر آنها از ما بپرسند که برای مدیریت فرهنگی چه کار میتوانند انجام دهند، ما نسخهی منسجمی نداریم. البته تجربیات خوبی داریم که میتوانیم آنها را در اختیارشان بگذاریم، اما در زمینهی اینکه چگونه میتوان جامعه را در عرصههای فرهنگی مدیریت کرد تا جلوی نفوذ غرب گرفته شود نسخهی جامعی نداریم و دلیل آن هم این است که تجربیاتمان را منسجم نکردهایم. بنابراین به نظرم نقطهی اول این حرکت راهاندازی یک نهاد مستقل از همهی تشکیلات کشور
برای رصد فرهنگی است. ضمن اینکه نه تنها آن سازمان باید مستقل باشد، بلکه اعضای آن هم نباید وامدار هیچ فرد یا جریان سیاسی باشند. این افراد باید مستقیماً زیر نظر مقام معظم رهبری کار کنند و گزارش بدهند. لازم نیست این گزارش حتماً در سطح جامعه منتشر شود، ولی باید جامع، علمی و همهجانبه باشد تا وقتی به رئیس یک قوه گفتند در سه سال از دورهی ریاست شما مسیر تحول فرهنگی این گونه بوده است، بتوان او را متقاعد کرد تا برگردد و به صورت جدی ساختار زیرمجموعهاش را از بُعد فرهنگی اصلاح کند.