اخبار آرشیوی
سایت "الحیات" به مناسبت سالروز درگذشت دکتر علی شریعتی، یادداشتی از محمدرضا حکیمی در مورد وی منتشر کرد/ "شریعتی را باید در شرایط زمانی خود، مورد ارزیابی قرار داد و زمان و نسل و لحظههایی را باید در ذهن بازسازی کرد، که زمان و نسل و لحظههای او بود"
به گزارش «نسیم»، متن کامل این یادداشت در ادامه می آید: در خاندان ایمان و آگاهی زاده شد. در فروغ مجاهدت و درگیری بینایی آموخت. در مکتب تفسیر و قرآن پرورش یافت. خون شهیدان اسلام را -هم در تاریخ و هم در روزگار خویش- مانند خون شهدای مسجد گوهرشاد تا شهدای ۱۵ خرداد- لمس کرد. درس خواند. مسافرت کرد. با افکار و اندیشهها آشنا شد. دید. درک کرد و دانست. کتاب جامعه و شهادت را بارها خواند. فصل جهاد و حماسه را از بر کرد. دشمنی با استعمار و استبداد در خونش جای گرفت. با همۀ پیشوایان و مجاهدان زندگی کرد. در برابر «سیمای محمّد -ص-» پروانه گشت، و تا خود را بسوزانَد بدان نزدیک شد. در چکاد والاییها، علی «ع» را دید. در وجود او محو گردید. ابوذر را دید، راه مبارزه آموخت. عَمّار را دید، شهیدی را که ملاک حق و باطل است شناخت («سَتَقْتُلَکَ الفِئَهُ الباغِیَهِ ←ای عمّار، تو را گروه تجاوزکار خواهد کشت» -حدیث نبوی).[۱] از کنار پیکر مسموم مالک اشتر گذشت. در مَرْجِ عَذْراء بر بدن حُجربن عَدی نماز گزارد. ظهر عاشورا به سرزمین خون سجده کرد. وقتی به صحرای کربلا نزدیک شد، حسین شهید شده شود. تابش آفتاب عاشورا بر خون حسین، روح او را دوباره آفرید.
به هر سوی دوید تا حسین را بیابد، پیکر آغشته به خون امام را یافت. در کنار آن بدن ایستاد و بدان خیره گشت، دید هنوز سخنی را زیر لب زمزمه میکند: «هَلْ مِنْ ناصرٍ یَنْصُرُنی؟» پاسخ داد: «لبّیک، من، من تو را یاری میکنم. ای شهید راه خدا، من تو را یاری میکنم و با تو پیمان میبندم که با یزید بیعت نکنم، و فریاد تو را به نسلها و زمانها برسانم تا هیچکدام، در هیچ زمان، با یزید روزگار خویش بیعت نکنند». دشمنی با طاغوتها در این «ابوذر عاشورایی»، دشمنیی خونی بود. دکتر شریعتی استعمار را میشناخت[۲] و از شِگِرْدهای استعمار بخوبی آگاه بود. از مبارزات سیاهان خبر داشت. از نحوهْ عمل استعمار فرانسوی در الجزایر مطّلع بود. هم از روح مبارزۀ این ملّتها زمینهها یافته بود، و هم نفوذ استعمار را در کشور ما -بویژه در پنجاه سال اخیر- با همۀ وجود حس میکرد. میدید که چگونه دشمنان دین و عدالت و مردم و حق، برای فریفتن عوام، به دینداری و عدالتگستری تظاهر میکنند و تودهها را فریب میدهند. بحث «تشیّع علوی و صفوی» ا برای همین به میان کشید. غرض او از این بحث، تاریخنویسی نبود، شرح حال زمان بود. نمیتوانست تحمّل کند که دستگاه حاکم، پیشوایی دینی
را از مملکت اسلامی ایران تبعید کند، و سپس مجلس روضه بگیرد و خود در مجلس حسین عزاداری کند. پس دو تشیّع است: تشیّع انقلابی، و تشیّعنمایی برای اهدافی خاص؛ تشیّعی که هدف است و تشیّعی که وسیله. اختلافی که با برخی از روحامیان داشت نیز از همینجا بود. روحانیّت ر به سه بخش تقسیم میکرد: (۱)- گروهی که جز تأمین زندگی منظوری ندارند و از اهلیّتهای لازم بیبهرهاند و به جای خدمت به دین خیانت میکنند. این گروه را -مانند هر مسلمان آگاه و هر روحانی بصیر و عالم و عامل و متعهّد- نمیپذیرفت. و طبق روایات و دستورات دین، اینگونه عالمان را در امر دین متّهم میساخت («فاتَّهِمُوهُ فِی دِینِکُم» - امام صادق «ع»).[۳] (۲)- گروهی که فضل و دانش دینی دارند، امّا فاقد آگاهی زمانی و شعور سیاسی و تجربۀ اجتماعیَند. این گروه را هم برای تبلیغِ درست و نشر اسلام، در جهن امروز، مجهّز و قادر نمیدید. و او عقاید خویش را در این کورد کتمان نمیکرد و صریحاً میگفت. (۳)- گروهی دیگر عالمان مجاهد آگاه و طلّاب فداکار متّقی. این دسته را میپرستید. ا. خ.د میگفت: «دانشجویان، اغلب در چهارسالۀ دورۀ دانشجویی به مبارزات اجتماعی میپردازند، ولی روحانیّون و طلّاب
در همۀ عمر در سنگر مبارزهاند. بنابراین، اگر طلّاب، با فرهنگِ مبارزه بیشتر آشنا گردند، مبارزات اجتماعی و دینی به ثمر خواهد رسید، و اگر امیدی هست، به روحانیّت است». و این سخن از او معروف است: من بعنوان کسی که رشتۀ کارش تاریخ و مسائل اجتماعی است، ادّعا میکنم، در تمام این دو قرن گذشته، در زیر هیچ قرارداد استعماری، امضای یک آخوند نجف رفته نیست؛ در حالی که در زیر همۀ این قراردادهای استعماری، امضای آقای دکتر و آقای مهندس فرنگ رفته هست… این یک طرف قضیّه، از طرف دیگر، پیشاپیش هر نهضت مترقّی ضدّ استعماری در این کشورها، همواره بدون استثن، قیافۀ یک یا چند عالم راستین اسلامی، و بخصوص شیعی وجود دارد…[۴] و این بزرگترین تقدیری است که تاکنون از روحانیّت شده است…[۵] ٭ یک بار شنیده بود که واعظ جاهلی در مشهد منبر میرفته است، و در یکی از منابر خود، به او بدگویی کرده و از جمله گفته است: «دکتر علی شریعتی مقلّد خمینی است». دکتر با شادی و شعف میگفت: «حماقتاین باصطلاح واعظ روحانی را ببین! او به جای مذمّت من، بهترین توصیف را در حقّ من کرده است. اگر من یک میلیون تومان میدادم، کسی حاضر میشد برود، و در چنان اختناقی، در ملأ عام
بگوید علی شریعتی مقلّد خمینی است… من غیر از ایشان چه کسی را میتوام بعنوان مرجع تقلید بپذیرم؟». ببینید، یک باصطلاح واعظ، تقلید از مرجعی شجاع را که بر ضدّ قدرتی قیام کرده بود (قدرتی که میخواست اسلام را از بین ببرد، و ایادی استعمار را روی کار آورد) تخطئه میکند، و در آنروزگار آب به آسیاب استبداد و استعمار و اسلام زدایی میریزد، و دکتر شریعتی خوشحال میشود که -با اعتباری که میان نسلهای جوان دارد- در چنان مبارزاتی و با آن هدف (نه چیزهای دیگر، و رویدادهای بعدی…)، مقلّد آن مرجع قائم محسوب کردد. حال اگر او با چنان معمّمان فاقد درک و موضع، مخالفت میکرد گناه کرده بود؟ آیا شما در هر مقامی هستید -حتّی روحانی- با اینگونه مرتجعان موافقید؟ چگونه می توان توقّع داشت، که متفکّری انقلابی، با آن روح بیدار، و دل دردمند، و وجدان آگاه، و شعور درونگر، و قلب آتش گرفته، و شناخت تخصّصی از مسیر انقلابها و تحوّلهای اجتماعی و تاریخی، دست آنگونه مرتجعان و بستهذهنان و حماسهستیزان را بِبوسد؟ کسی که این سخن اوست و این درد او و درک او: اگر ما بینش مذهبی خویش را با منطق امروزیمان هماهنگ نکنیم، و اسلام متحرّک و متعهّد و مثبت را، آنچنان که
بوده است، نشناسیم، با حملههای پیگیر و نیرومند امواج، و حتّی طوفانهای بنیانکن اجتماعی و اعتقادی و اخلاقث و مکتبهای فکری و فلسفی این عصر، که از همه طرف بشدّت دارد به نسل جدید و روشنفکرهجوم میآورَد، احتمال این هست که در دو سه نسل دیگر، بسیاری از اصول اعتقادات خویش را از دست بدهیم، و نسلهای آینده اصولاً کوچکترین گرایش و حسّاسیّتی در این زمینهها نداشته باشند، و دیگر برایشان اسلام حقیقی و خرافی فرقی نکند.[۶] این دردمندی و دردآشنایی و آگاهی و شناخت را مقایسه کنید با آنهمه جهل و انحطاط، یا خودکنارگیری، یا مالاندوزی و دنیاداری دستهای از باصطلاح روحانیّون. چگونه میتوان از اینگونه انسانی آگاه خواست که به هر معمّم شدهای، به نام اسلام محمّد و اسلام علی و اسلام ابوذر و عمّار و اسلام عاشورا و شهادت و اسلام زینب و رسالت، احترام بگزارد؟ او با نادانان دنیاطلب[۷] مخالف بود، نه با چهرههای حقیقی دین و فقه و تعهّد. دکتر شریعتی به روحانیّت متدیّن آگاه عشق میورزید. او به هنگام ذکر طلّاب مجاهد، لبریز از غرور و احساس میگشت، به هنگام یادآوری روحانیان زندانی، موی بر بدنش راست میشد و برق غرور و انتقام در چشمانش شعله میزد.
از حوزۀ علمیّۀ قم با احترام عمیق یاد میکرد و به اعتبار تعهّد و آگاهی، آنجا را چون کعبۀ آرمانها میدید. از عالمان و فقهایی چون آیه الله منتظری، با شکوه وتجلیل بسیار سخن میگفت. و با شیفتگی، اینگونه مردان را از جمله سازندگان روح خویش و حماسۀ خویش میدانست و سرمشق نسلهای مجاهد و درگیر. روزنامۀ «کیهان»، قسمتی از نوشتههای دکتر را -که از طریق دستبرد به دست مأموران افتاده بود و در اختیار «کیهان» قرار داده بودند- نشر کرد. هیئت تحریریّۀ روزنامه یادشده -در آن روزگار- ندانستند که نمیتوانند چهرۀ اصلی متفکّر اسلامی، دکتر علی شریعتی، را آلوده سازند. این اندازه میدانستند و از وضع خود خبر داشتند که وقتی به او نام «همکار ما» بدهند، باعث آلودگی میشود، امّا ندانستند که دریا به پوز… نجس نمیشود. دکتر شریعتی، با کمال هوشیاری، در مقالۀ «بازگشت به خویش»، مطالبی علیه استبداد موجود و نظام فاسد گنجانیده بود، و آنان سفیهانه نفهمیدند و آن مقاله ا در تیراژی وسیع نشر دادند. دکتر شریعتی، انسانی بزرگ، مسلمانی مجاهد، شیعهای خالص و مخلص و دارای سوز و شور معروف تشیّع، علیشناس آگاه، و پرخاشگری بیدارکننده، و مبارزی آشتیناشناس، و متفکّری
عمیق، و وجدانی بیدار بود، و فریادی که تا جاودان طنینافکن است. همانگونه که روح حسن صَبّاح، در کوههای اَلَموت هنوز میگردد و پاس میدهد، روح دکتر شریعتی -این مبارز آگاه علوی- سالهای سال، از کران تا کران ایران و دیگر کشورهای اسلامی و هرجای جهان که جوانان مسلمان حضور داشته باشند، خود را مینماید، و در وجدان زمان و پیکر تاریخْ حاضر است. روح دکتر شریعتی، در حسینیّه ارشاد، در مسجدها، در مدرسهها، در حوزۀ علمیّۀ قم و میان روحانیّون مبارز و طلّاب جوان، در مشهد، در مسجد گوهرشاد، در فضای کانون نشر حقایق اسلامی، در همۀ دانشکدهها و مدارس عالی، در هر جا که او بوده و سخنرانی کرده است، در خانهها و کتابخانهها، در دل و جان جوانان، همه جا و همه جا حاضر است و همیشه در میان نسلها و نسلها هست و با آنان است، به آنان الهام میبخشد، آرمان میدهد، حماسه میآموزد، و در آنان آگاهی و ایمان و جهاد میآفریند. و علی و فاطمه و حسین و زینب را میشناساند. توضیح دربارۀ وصیّت مرحوم دکتر علی شریعتی به اینجانب، برای تصحیح کتابها و مقالاتش (که به عملی کردن آن موفّق نشدم)، باید توضیحی به عرض برسانم. پیش از ذکر توضیح مورد نظر، به چند مطلب اشاره
میکنم: ۱- دکتر شریعتی بعنوان یک «جامعهشناس»، که با تحوّلات سروکار دارد، به «انسانِ عینی» میاندیشید نه «انسان ذهنی». فیلسوفان -اغلب- ذهنی اندیشند، و متفکّران اجتماعی، عینی اندیش. یک متفکّر اجتماعی، بویژه اگر «انقلابی» هم باشد، انسانها و حادثهها را در عینیّت جامعه میبیند و قضاوت میکند، نه در ذهنیّت خویش. دکتر شریعتی از این دیدگاه نمیتوانست به فلسفه گرایش نشان دهد. ۲- اینجانب حدود ۳۰ سال پیش، کتابی کوچک دربارۀ زندگانی ائمّۀ طاهرین «ع» نوشتم، و در آن کتاب، زندگی ائمّه «ع» را -باختصار- در ضمن ۸ دوره، تحلیل و تبیین کردم. و آن کتاب را، «امام در عینیّت جامعه» نامیدم. این نامگذاری، برای نشان دادن این واقعیّت بود که دین و پیشوایان دین، و تعالیم آنان، به آنچه در زندگی، ملموس است مینگرند، و به «عینیّتها» میپردازند، نه تصوّرات و ذهنیّات، که ممکن است به تعبیر خواجه نصیرالدّین طوسی، سر از وهمیّات نیز درآورد.[۸] ۳- و از اینجاست که «مکتب تفکیک»، مکتبی عینگراست؛ و یکی از فرقهای بسیار مهم و حیاتی مبانی دینی (و به تعبیر برخی از فاضلان: «حقیقت دینی»)، با دادهها و مصطلحات فلسفی (حقیقت فلسفی)، در همین عینگرایی دین، و
ذهنگرایی فلسفه است. بنابراین کسانی که مکتب تفکیک را درست بشناسند (نه تنها با شنیدن نامی، و رجوع دمدستی به یکی دو کتاب)، خوب میدانند که این مکتب، به دلیل ماهیّت خالص دینی خود در علم (شناخت) و عمل (اقدام)، مکتبی کاملاً عینی و عینگرا و واقعاندیش است. و به همین دلیل است که مکتب تفکیک در بسیاری از مسائل، با واقعیّات سروکار دارد، و فلسفهها با مفاهیم و اصطلاحات. و معلوم نیست که اصطلاحات، در همۀ موارد، آینۀ واقعیّات باشند. پس درست به همین جهت است که شیخالرّئیس ابن سینا تصریح میکند که نمیتوان با اصطلاحات فلسفی به «حقایق» رسید، حتّی «حقایق اعراض»، تا چه رسد به «حقایق جواهر».[۹] پس کسانیکه در شناخت نهادینه، به فلسفه -هر فلسفهای- بسنده میکنند، یا غرق در مشتی الفاظ و اصطلاحاتند (بتصریح ابنسینا)، یا دلخوشند به مطالبی مخلوط با اوهام (به تعبیر خواجه نصیرالدّین طوسی)، یا مقلّدند در پذیرش ادّعای کشف از سوی بعضی بزرگان (در فلسفۀ عرفانی)… اگر چه آن مبانی کشفی با ادبیّات برهانی و اصطلاحات منطق ادا شده باشد؛ چون قالب، محتوا را عوض نمیکند، محتوا، ادّعای کشف مطالب است. و کشف اگر صحیح باشد،[۱۰] فقط برای شخص مکاشف حجّت
است. و دیگران -اگر مطالب را فهمیده باشند- بیانگر آن مطالبند و مقلّد صاحب کشف، چنانکه در متفلسفین معاصر مشهود است. ۴- بنابراین، تعالیم خالص و حیانی و اوصیایی، انسان واجد این تعالیم را، از ذهنگرایی میبرد، و از «تفسیری» بودن به «تغییری» سوق میدهد. این است که دکتر شریعتی در نگرش خاص به فلسفه، و کارا نشمردن آن، میتوانست از مکتب تفکیک خراسان بخوبی اثر پذیرفته باشد، و در تحلیل فرق میان دین و فلسفه، به نتیجۀ یادشده رسیده باشد. بجز این مطلب، رشتۀ تخصّصی او (جامعهشناسی مذهبی) نیز، اینچنین میکرد. چنانکه ۷ قرن پیش از دکتر شریعتی، متفکّر و جامعهشناس معروف اسلامی، عبدالرّحمان بن خَلْدون مغربی (م: ۸۰۸ق) نیز فلسفه را برنمیتافت، و با تعبیری صریح و تند آن را برای دین -که عامل بنیادین تحرّکها و تحوّلهای سازندۀ اجتماعی است- زیانبار و مضر میدانست و در مقام قضاوت دربارۀ فلسفه، «ضَرَرُها فی الدّینِ کثیرٌ»[۱۱] میگفت، یعنی فلسفه برای دین و تربیت دینی و قرآنیِ فرد و جامعه بسی زیانبار بوده است. ۵- دین -چنانکه اشاره کردیم- ذهنگرا نیست. «قرآن کریم»، همواره بر سیر و تجربه و مشاهدات تجربی تأکید ورزیده است؛ وحتّی اطّلاع یافتن از
راز «آغاز آفرینش» را ممکن شمرده، چگونگی آن را بر سیر و حرکت و جستن متوقّف دانسته است (قل سیرُوا فی الأرض، فَانظُروا کیفَ بَدَأَ الخَلقَ).[۱۲] ۶- اگر از حدود ۸۰۰ سال پیش، که غربیها، به دست راجر بیکن (م: ح۱۲۹۴ م)، و سپس فرانسی بیکن (م: ۱۶۲۶ م)، و امثال آنان، خداحافظ ارسطو گفتند، و به علوم تجربی وی آوردند، متفکّران اسلام نیز، به سخن «قرآنکریم» گوش سپرده، تقلید یونانی و هندی را رها کرده بودند و دست به کار آزمون میگشتند، سرنوشت مسلمین امروز این نبود. اگر پیشینیان ما، پیش از کُپِرنیک لهستانی (م: ۱۵۴۳ م) تیکو براهۀ دانمارکی (م:۱۶۰۱ م)، کِپلِر آلمانی (م:۱۶۳۰ م) و گالیلۀ ایتالیائی (م: ۱۶۴۲ م)، هیئت پوست پیازی پوشالی بطلمیوسی را پسِ پشت افکنده بودند، و اینگونه بر تقلید از اقدمین پای نمیفشردند، و در برابر افکار آنان خود را نمیباختند، امروز مسلمانان مالک آسمانها بودند، و عزّت اسلام و مسلمین، و حرمت سرزمینهای مقدّس اسلامی، بوسیلۀ گروهی متجاوزِ انساننما پایمال نمیگشت؟! ۷- در روایات و تعالیم ائمّۀ طاهرین «ع»، دربارۀ مسائل کیهانشناسی و فضاهای آسمانی، و کثرت تصاعدی و بهتآور عوالم و خورشیدها و منظومهها، و فواصل فوق
تصوّر آنها، حقایقی آمده است که کشفیّات کیهانشناختی بسیار عظیم امروز هنوز به آنها نرسیده است. علّامه سیّد هبهالدّین شهرستانی (م:۱۳۸۶ ق)، مقداری از این تعالیم را در کتاب پُر ارج «الهیئهُ و الاسلام» گرد آورده است. اگر تقلید از یونانیان و گذشتگان را بر مسلمانان حاکم نکرده بودند و برمکیانِ نفوذی بر این امر اصرار نورزیده بودند، و متفکّران اسلامی به سوی تعالیم یادشده میرفتند و -باصطلاح- روی آنها کار میکردند، و میپژوهیدند و گسترش میدادند، و با آنها برخورد تجربی مینمودند، امروز جامعۀ اسلامی سرنوشتی اینچنین اسفبار تداشت، و سرزمینهای اسلامی، گامخوار مدّعیان «نظم نوین جهانی» -با اینهمه درنده خویی و خونریزی، و دوری از وجدان بشری و شرافتهای انسانی- نبود؟! و مسیحیّت استعمارگر صلیبی، اینگونه خونریز و جهانخوار نمیگشت!! ۸- باری، دکتر شریعتی بسیار تحت تأثیر پدر بزرگوار خویش، استاد محمّدتقی شریعتی بود. و این استاد بزرگ و آگاه از ارادتمندان و شاگردان شخصیّت کمنظیر تاریخ تشیّع، میرزای اصفهانی بود. و با اشارات مرحوم میرزا به منابع قرآنی و عظمت علمی و معارفی آیات آسمانی و تعالیم اوصیایی پی برده بود. و عصارهای از این
اشارات و تنبیهات به دکتر شریعتی رسیده بود. و او که خود جامعهشناس بود و عینگرا، فلسفه را نه تنها مشکلگشا ندانست، بلکه مشکلآفرین نیز یافت. ۹- تعالیم اصیل دینی، و معارف سرۀ قرآنی و اوصیایی تغییر گرایند، نه فقط تفسیرگرا. البتّه تفسیر هم لازم است، زیرا تا از حقایق و تعالیم و پدیدهها تفسیری درست در دست نباشد، تغییری درست قابل تصوّر نیست. و تغییر بیمبنا مانند تفسیر بیمبنا فاقد ارزش است، و به نتایج مطلوب نمیرسد. و از اینجاست که «قرآن کریم» کسانی را «فردِ ترازِ قرآن» و «مردمِ ترازِ قرآن» دانسته است که بجز ایمان (باور تفسیری و شناختمند)، عمل (اقدام تغییری و شناختمند) نیز داشته باشند. این است که هموره، «الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات» گفته است. ۱۰- در احادیث معتبر نیز فراوان در فراوان بر «عمل» تأکید شده است. در حدیثی از امام صادق «ع» رسیده است: اَلایمان لا یکونُ إلّا بعملٍ، و العملُ مِنه. و لایَثْبُتُ الإیمانُ إلّا بعملٍ.[۱۳] -ایمان (شناخت نهادینه و باور) جز به عمل تحقّق نمییابد، و عمل (و اقدام) خود پارهای از ایمان است. و اصلاً ایمان کسی ثابت نمیشود مگر با داشتن عمل. و در حدیثی دیگر میفرماید: اَلإیمانُ
عَمَلٌ کُلُّه.[۱۴] -ایمان، سراسر، عمل است. و عمل که در اینگونه احادیث آمده است، مقصود از آن، تنها نماز و روزه نیست. عمل، هرکاری است که شرع دربارۀ آن حکمی دارد، و انسان در زندگی به آن دست مییازد؛ بنابراین، شامل اعمال عبادی، معاملاتی، سیاسی، قضایی، اقتصادی، تربیتی، دفاعی، هنری، انقلابیِ فردی و اجتماعی میشود، و چیزی از مجموعۀ کردار و رفتار و گفتار انسانی از آن خارج نمیماند. ۱۱- و از همینجاست که چون بنیاد «مکتب تفکیک»، بر تحصیل شناخت خالص قرآنی و نبوی و اوصیایی است، در علم (شناخت) و عمل (اقدام-فعل و ترک)، و عمل صالح، هم تغییردهندۀ فرد است و سازندۀ فرد، و هم تغییر دهندۀ جامعه است و هم سازندۀ جامعه، این مکتب، جدّیترین مکتب تغییری عالم است. و کتاب «الحیاه» سرریز است از شواهد مهم و تعالیم دگرگونساز قرآنی و حدیثی در اینباره. و در جلئهای بعدی (جلد هفتم به بقد)، چهار باب مفصّل وجود دارد، که مستقیم مربوط به موضوع دگرگونسازی و تغییر است: ۱- خصائصُ الفردِ الصّالح ← ویژگیهای انسان صالح. ۲- خصائصُ الفردِ الفاسد ← ویژگیهای انسان فاسد. ۳- خصائصُ المجتمعاتِ الصّالحه ←ویژگیهای جامعههای صالح. ۴- خصائصُ المجتمعاتِ الفاسده ←
ویژگیهای جامعههای فاسد. پس مکتب تفکیک، مکتب تفسیر است در جهت تغییر و شدن و صیرورت متعالی. ۱۲- بدینگونه دکتر شریعتی میتوانست، بجز آمادگیهای ذهنی و علمی خویش، در نتیجۀ اشارات و تنبیهات بزرگان مکتب تفکیک (بخصوص حقایق قرآنی و نهجالبلاغهای در این باره، که از پدر بزرگوار به او رسیده بود)، یک انقلابی تمام عیار، و یک عدالتطلب مصمّم، و یک تغییرگرای بزرگ باشد، مانند برخی دیگر از پیروان این مکتب. ۱۳- چنانکه متألّه بزرگ قرآنی، حضرت شیخ مجتبی قزوینی خراسانی، با همۀ اشتغال به اوراد و اذکار، و تأمّلات و افکار، و ریاضات و عبادات و خَلوات و خَلَسات روحی، از درگیریهای سیاسی و اقدامهای اجتماعی -در دوران مختلف عمر- فارغ نبود، بلکه گاه جدّیتر از جوانان انقلابی در این بارهها پا پیش میگذاشت، و اقدام میکرد، و زحمات حوادث را برمیتابید. ۱۴- و آیا چه مکتبی از مکتب اهل بیت «ع»، تغییرگراتر، اقدامآموزتر، و حماسهآفرینتر؟ آیا نهضت عاشورا، در راه اقامۀ حق و عدل، ستیغ افتخارآفرین کدام مکتب است؟ آیا قیامگران سادات حسنی و حسینی -که خواب از چشم جبّاران زمان خویش میربودند- از کدام مکتبند؟ آیا «شُهداءُ الفضیله» -کتابی که خاطرات «مرگ
سقراط» را تجدید کرد- زندگینامۀ خونین نگارۀ شهیدان کدام فکر و مکتب و اندیشه و شناخت و تربیت است؟ ۱۵- و آیا شعر شیعه، که همواره چونان آتشفشانهای بزرگ در کالبد فرهنگها جان میدمیده است، و خونها را به جوش میآورده و حماسهها میآفریده است و قدرتهای بزرگ را میلرزانده، و در دفاع از ارزشهای قرآنی و محمّدی و علوی و حسینی و جعفری و رضوی و… هیا بانگ خویش را به گوش آسمانها میرسانده است، دستاورد کدام مکتب تربیتی و انقلابی و دگرگونساز است؟ مانندِ شعری که فَرَزْدَق (شاعر بسیار با شخصیّت قرن اوّل هجری -م: ۱۱۰)، در میان انبوه مردم در کعبۀ معظّمه، در برابر مظهر قدرت اموی، هِشام بن عبدالملِک، با فریاد علیّ بن الحسین «ع» روا داشت و گفت من ایشان را نمیشناسم، بسختی تحقیر میکند و فرو می کوبد، و ستیغ مقدّس ارزشهای ابدی را، با شکوهمندی تمام، میستاید: هذَا الّذی یَعْرِفُ البَطْحاءُ وَ طْأَتَهُ والبیتُ یَعْرِفُهُ وَ الحِلُّ و الحَرَمُ … و لَیسَ قولُک «مَن هذا» بضائِرِهِ العربُ تَعْرِفُ مَن أنْکَرْتَ وَالعَجَمُ -ای هشام! چه خیال میکنی؟ اینکه (در پاسخ کسی که از تو میپرسد: این مرد با عظمت کیست؟) میگویی: من او را نمیشناسم،
کمترین غباری بر دامن بزرگواری چونان او نمینشاند. ای هشام! عرب و عجم او را میشناسند، زمین بطحا جای پای او را میشناسد، خانۀ کعبه او را میشناسد، سرزمین حرم و غیر حرم او را میشناسد… و شعری که کُمیت بن زید اسدی (م:۱۲۶ق)، دربار دمشق و قدرت مسلّط جوانان مغرور بنی امیّه را اینگونه -بیباکانه و سرزنشآمیز- مخاطب قرار میدهد، و ۱۴ قرن پیش، مسئلۀ «گرسنگی» را (که اکنون اندک کدّتی است روشنفکری جهان بدان توجّه یافته است)، مطرح میکند، و از انسان محروم به دفاع برمیخیزد: و قُل لِبَنی أُمَیَّهَ حیثُ حَلُّوا و إن خِفْتَ المُهُنَّدَ و القَطیعا أجاع الله مَن أَشْبَعْتُمُوهُ و أَشْبَعَ مَن بِجَورِکُمُ أُجیعا -هرجا به حکّام بنیامیّه رسیدی، حتّی در کاخهای سر به فلک افراشته، و هر چند با ترس از برندهترین شمشیرها، به آنان بگو… بگو: خداوند، کسانی را که شما (از اموال عمومی و مایَحتاج فقرا و ایتام مسلمین) سیر کردهاید، (و به آلاف و اُلوف رساندهاید)، گرسنه گردانَد (و حقوق محرومان را از چنگ آنان درآورَد)، و صدها انسان له شده را که -به ستم- گرسنه (و نیازمند و کمبوددار و تورّم شده)، نگاه داشتهاید، سیر گرداند…[۱۵] و شعری که دِعْبِل
خُزاعی (م: ۲۴۶ ق)، در برابر قدرت مأمون عبّاسی و دربارۀ پدرش هارون، اینسان میخروشد و میغرّد: قَبرانِ فی طوسَ خیرِ النّاسِ کُلَّهِمِ و قبرُ شرِّهِمِ، هذا مِنَ العِبَرِ -دو قبر است در طوس، قبر بهترین همۀ مردم و قبر بدترین همه، پس عبرت بگیرید! تا قصیدۀ حماسیِ ابوفراس حَمْدانی (م: ۳۵۷ ق)، که از حلب به بغداد میتازد، و آن قصیدۀ بس کوبنده را، در برابر بغداد عبّاسی میخواند… و… و… ۱۶- و آیا امام موسی بن جعفر «ع»، امام این مکتب نیست که قدرت مسلّط زمان، هادی عبّاسی (خلافت از ۱۵۸ تا ۱۷۰ ق)، به ایشان ملتمسانه میگوید: «أتجْعَلُنی فی أمانِ مِن خروجِک؟ ← ایا اجازه میدهی من خلافت کنم، و در برابر من دست به قیام نمیزنی؟».[۱۶] ۱۷- آری، شعر شیعه، در گذشته، بجز ارزشهای زبانی بالا، و عناصر تعبیری والا که قلّۀ افتخار را در زبان عرب فتح کرده بود (و این واقعیّت مورد قبول مورّخان و شعرشناسان عرب است)، از نظر عناصر محتوایی و موضعگیریهای ساسی و اجتماعی و تربیتی و حماسی، دارای قویترین محتواها بود، و همواره مشعلی بود که درخشانترین فروغهای حیات و حرکت و حماسه و زندگی و باور و سرشاری و جهتداری را پرتوافکن میساخت. این شعر -بعدها- در
زبان فارسی، از جهات یاد شده، بسی افت کرد. و جریانی پیش آمد -بخصوص در چگونگی اغلب مدّاحان و مدّاحی امروز- که جوانان باید بدانند، این چگونگیها و اخلاق عملی برخی از متصدّیان این امور، هیچ ربطی به جوهر اصلی مذهب تشیّع، و ماهیّت منزّه تربیت شیعی و حسینی و جعفری ندارد. حالا چرا برخی مقامات از آن ترویج میکنند، آیا نوعی گرایش به جنجالطلبی است؟ نمیدانم. همانگونه که اکنون قضاوت ما، اقتصاد و فواصل فوق جهنّمی معیشت مردم ما، هرگز قرآنی و علوی و جعفری نیست، پارهای بسیار از دیگر امور نیز همینگونه است یا نزدیک به اینگونه. ۱۸- باری، دکتر علی شریعتی، در مدّت زمان کوتاه، و پر از گرفتاری و فشار و سختی و تحتنظر بودن، کاری پُرحجم و سنگین را به سامان آورد، که اکنون حدود ۴۰ جلد کتاب پر صفحه از آن زمانِ اندک، برجای مانده است. و طبیعی است که در آنها گاه اشتباهاتی دربرداشت یا عرضه رخ داده باشد، بخصوص که بیشتر این اثار سخنرانیهایی بوده که از نوار به روی کاغذ آورده میشده و به چاپ میرسیده است، نه تألیفاتی که مدّتی در آنها تأمّل و بازنگری شده باشد. از سوی دیگر میدانیم، لازم بود که دکتر علی شریعتی، به اقتضای مسائل گوناگون دوران
تحصیل، و رشتۀ خاص خود، و زمان عرضۀ افکار و یافتهای خویش (یعنی در آستانۀ انقلابی که ضرورت داشت نسل جوان دانشگاهی نیز حضوری گسترده و معتقدانه در آن داشته باشد)، به نوآوریهایی دست زند، و با حفظ همۀ پذیرفته های اصلی دین و سنّت و فرهنگ، پوستههای جمود را بشکند، و با اندیشههای ارتجاعی به نبردی گران برخیزد. ۱۹- این واقعیّات و اموری دیگر (از جمله محدودیّتهای سنگینی که ساواک شاهی بر شریعتی و نشر آثار و افکار او تحمیل کرده بود)، که اکنون حال و مجال شرح آنها نیست، موجب گشت تا او -ناگزیر- به اشتباهاتب، یا سهوهایی، یا ترک اولاهایی دچار گردد. چارۀ این چگونگی تنها یک فرصت کافی و یک ویراستاری عمیق بود، که کسی صاحب صلاحیت، در همۀ جوانب امر، به آن بپردازذ. و این اقدام، در آن برهۀ زمانی مقدور نبود. ۲۰- من به یاد دارم که دکتر، گاه شفاهی نیز به اینجانب گفته بود، که دوست دارم نوشته ها و سخنرانیهایم را پیش از چاپ شما بخوانید. چنانکه استاد شریعتی نیز این موضوع را با من در میان میگذاشتند؛ و حتّی در این باره -پس از درگذشت (یا شهادت) دکتر- مطلبی مختصر برای بنده نوشتند، که اکنون -پس از سالها- نمیدانم کجاست تا برای خوانندگان نقل
کنم.[۱۷] دکتر با توجّه به همین شتاب در کار، و نبودن فرصت بازنگری، و فشارهای گوناگون، لازم دید که در این باره وصیّتی بکند. او در این وصیّتنامه میگوید: …امّا رنج دیگرم این است که بسیاری از کارهای اصلیام -به همان علّت همیشه- زندانی زمانه شده و به نابودی تهدید میشود. آنچه هم از من نشر یافته، به دلیل نبودن امکانات، و کم بودن فرصت، خام و عجولانه و پُرغلط و بد، چاپ شده است؛ و تمام آنها را، نه به عنوان کارهای علمی -تحقیقی، که فریادهایی از سردرد، نشانههایی از یک راه، تکانهایی برای بیداری، ارائۀ طریق [برای مبارزه]، طرح کلّی از یک مکتب، یک دعوت، جهات و ایدهها، و بالأخره نوعی بسیج فکری و روحی در جامعه باید تلقّی کرد، آنهم در شرایطی تبعیدی، فشار، توطئه، فرصت گذرا، و حالتی که هر لحظهاش انتظار فاجعهای میرفت. آنها «همه»، «باید» تجدید نظر شود، از نظر علمی غنی شود… غلطگیری معنوی و لفظی و چاپی شود. اینک، من، همۀ اینها را -که ثمرۀ عمر من، و عشق من است، و تمام هستیام و همۀ اندوختهام و میراثم را -با این وصیّت شرعی، یکجا، به دست شما میسپارم، و با آنها هر کاری میخواهی بکن! فقط بپذیر، تا سرنوشت سختی را که در پیش دارم،
بتوانم با فراغت دل بپذیرم، و مطمئن باشم که، خصومتها و خباثتها، در محو یا مسخ «ایمان» و «آثار» من کاری از پیش نخواهند برد… لطف خدا، و سوز علی، تو را در این سکوت سیاه به سخن آورد، که دارد همه چیز از دست میرود، ملّت ما مسخ میشود، و «غدیر» ما میدرخشد، و برجهای بلند افتخار، از هجوم این غوغا و غارت، بیدفاع مانده است… ۲۱- این تعبیرات، از صاحبْ فکری و صاحبْ قلمی، چونان شریعتی، برای هر خردمندی منصف جای تردید باقی نمیگذارد، که این سخنان، از ایمان قلبی، ووجدان علمی، و حریّت انقلابی، و صداقت اجتماعی، و آزادی روحی او سرچشمه گرفته است؛ وگرنه کسی او را به این کار مجبور نکرده بود، و به نوشتن این وصیّتنامه -با انتخاب این واژههای خاص و پربار- وانداشته بود. دکتر شریعتی، یک متفکّر انقلابی، و یک جامعهشناس مذهبی بود. و در فاصلهای از زمان قرار گرفته بود، که مذهب دست به یک انقلاب یازیده بود. و هیچ انقلابی، بی حضور نسل جوان انقلاب نیست. چنانکه هیچ حاکمیّتی، بدون داشتن نسل جوان، حاکمیّت نیست، اِعمال قدرت است. باری دکتر شریعتی، در شرایطی خاص، ضروری دید که یک تفسیر کاملاً انقلابی از مذهب ارائه کند، و نسل جوان را از
سرگردانیهای گوناگون به یک نقطۀ مثبت و فعّال متوجّه سازد. و خوشبختانه در مذهب تشیّع، همۀ این امکانات و استعدادها هست، اگر درست فهم و کشف شود، و زبانی مناسب و توانا برای عرضه پیدا کند. ۲۲- دکتر شریعتی را باید در شرایط طمانی خود، مورد ارزیابی قرار داد. و در نقطهای باید ایستاد و او را و کارهایش را دید که باید ایستاد، و زمان و نسل و لحظههایی را باید در ذهن بازسازی کرد، که زمان و نسل و لحظههای او بود. او مدّعی نبود که یک «فقیه» یا «مفسّر» یا «محدّث» یا «متکلّم دینی» است، حتّی خود را یک «مورّخ دینی» نیز نمیشمرد. او یک جامعهشناس، یک مذهبی انقلابی، و یک انقلابی مذهبی بود، و یک «رسالتشناس» عصری و نسلی. و از این جهت خود را «مکلّف» میدید و صاحب یک «رسالت» میشناخت، و بود (و استعداد خداداد، این امر را بر او ارزانی داشته بود). و او در حدّ توان به ادای این رسالت پرداخت و برای جبرای هرگونه ضعف و نقصی در آثار خود، لازم دید که وصیّت کند، و کرد. و در وصیّت به همۀ ابعاد کارهایی که باید دربارۀ آثارش انجام پذیرد اشاره نمود. ۲۳- اینجانب، مدّتی پس از درگذشت دکتر شریعتی، در جلسهای که خواسته بودم تا اقایانی که نام میبردم
حضور بهم رسانند، حضور یافتم. جلسه در منزل یکی از دوستان مشترک بنده و دکتر برگزار شد، و با حضور این بزرگواران: ۱- ایهالله شهید، حاج شیخ مرتضی مطهّری. ۲- آیهالله شهید، دکتر سیّد محمّد حسینی بهشتی. ۳- آیهالله، سیید عبدالکریم موسوی اردبیلی. ۴- استاد محمّد تقی شریعتی. ۵- حجّهالاسلام و المسلمین، شهید، دکتر محمّد جواد باهنر. ۶- استاد غلامرضا قدسی، شاعر مبارز خراسانی. و یکی دو تن از دوستان مشترک دیگر. ۲۴- در این جلسه مطالبی پیرامون آثار دکتر و تصحیح آنها مطرح گشت، و سرانجام قراری برای این کار گذاشته شد، و جایی بعنوان دفتر نشر اثار (آثار تصحیح شدۀ) دکتر شریعتی تعیین گشت… لیکن این ایّام -پس از اندکی- مقارن گشت با آغاز انقلاب، و التهابهای انقلابی مردم، و سپس اوج گرفتن شورشهای مردمی، و گرفتار شدن نامبردگان مکرّم -هر یک به گونهای- در امور مربوط به انقلاب. و نتیجه، تعویق کار. ۲۵- همینجا یاد کنم که در آن تاریخِ زمانی، از میان کتابهای مذهبی، تنها کتابهای دکتر شریعتی بود، که جوانان برای خریدن آنها صف میکشیدند. و درست به یاد دارم که کتابفروشی آذر (به مدیریّت آقای جواد آذر اصفهانی -رحمه الله علیه-)، روبروی دانشگاه تهران،
از جمله محلهایی بود، که صف خریداران کتابهای دکتر به چشم میخورد. کسان دیگری نیز، در کار چاپ و نشر آثار دکتر شریعتی بودند. از جمله برخی از ناشران خیابان ناصرخسرو، که -بعنوان مثال- کتاب «فاطمه فاطمه است» را مرتّب چاپ میکردند، و در صندوق عقب اتومبیل پیکان گذترده، میآوردند روبروی دانشگاه، و در کنار خیابان ایستاده، به قیمتی ارزان (۴ تومان) به خریداران میفروختند. ۲۶- واقعیّتی که یاد دارم، چیزی نبود که بتوان آن را نادیده گرفت، و تأثیر آن را در تأخیر کار تصحیح به شمار نیاورد. به این معنی، که اینجانب فکر میکردم، که بر فرض بتوانم -با کمک خانوادۀ محترم دکتر- جلو انتشار کتابهای او را بگیرم، و کناری بنشینم، و مدّتی صرف کار رسیدگی به کتابها -بر وجهی که دکتر خواسته، و در وصیّتنامه سفارش کرده بود- بکنم، کار از کار میگذرد، و کتابهای او، از جریان نشر خارج میشود، و پس از مدّتی نه چندان کوتاه، که با حروفچینی و چاپ و صحّافی خوب (و البّته با قیمتی و چند برابر قیمتی که ناشران عرضه میکردند)، به بازار میآید، دیگر، آن صفهای طولانی برای خریدن آنها، و آن شور انقلابی برای خواندن آنها وجود نخواهد داشت. و در این مدّت، کتابهایی
دیگر -و چه بسا غیرمذهبی و ضدّمذهبی- خلأ ذهنی جوانان را پر خواهد کرد، و حضور پویندگی و شور جویندگی آنان را منحرف خواهد ساخت. باری، اگر درست تشخیص دادیم یا نه، اینگونه ملاحظات مهم نیز در تأخیر کار وجود داشت. و درست در همان روز و روزگار، کار پردامنۀ تدوین نهایی تألیف مشترک، یعنی کتاب «الحیاه» نیز پیش آمد، و مرا حتّی از کارهای خود بازداشت. ۲۷- با وجود دوستی دیرین اینجانب با دکتر شریعتی، و توجّه به اینکه او با روحیّات من آشنا بود، و سوابق و محیط تحصیلاتی اینجانب و استادان مرا میشناخت، و از تعهّدات شیعی و ذهنیّتهای انقلابی من آگاه بود، خودِ همین وصیّت آن مرحوم، به این ناتوان، حاکی از این است که از صمیم دل میخواست آثارش، با تعالیم خالص دینی و موازین مبیِّن شیعی و «محکمات اسلامی» انطباق بیابد. دکتر با اخوان محترم نیز دوست بود، و نشست و برخاست داشت. برخی احتمال دادهاند که شاید گاه از آثار و افکار اینجانبان نیز اثر پذیرفته باشد. کتاب «در فجر ساحلِ» اخوی محمّد را میخواند. در مورد کتاب «سرود جهشها» نیز نکتهای به عرض میرسانم. ۲۸- بنا بر آنچه در پیش یاد کردم، مطلبی که نویسندۀ فاضل، آقای محمّد اسفندیاری نوشتهاند، در
خور تأمّل و توجّه است: این وصیّتنامه مهمترین انتخاب شریعتی در سراسر عمرش بود. زیرا او ثمرۀ همۀ عمر و تلاشش را، که بیش از پانزده هزار صفحه متاب بود و در میلیونها نسخه منتشر شده بود، یکجا به دست یک نفر سپرد و او را فعّال ما یشاء کرد. شریعتی در این وصیّتنامه دست وصیّ خود را در اصلاح آثارش بازگذاشت و هرگونه اختیاری را بدو داد تا هر چه می خواهد، بکند. بنابراین، وصیّ او به استناد این وصیّت نامه میتوانست تصرّفات بسیاری در آثارش بکند و آنها را بکلّی دگرگون سازد و… از اینجا میتوان دریافت که دکتر شریعتی به رأی و نظر استاد حکیمی بسیار اهمّیِت میداد و آن را صائب و منصفانه میدانست. با اینکه میدانست ممکن است حکیمی پارهای از افکارش را نادرست بداند، امّا نظر او را بر نظر خود مقدّم داشت و راه را بر انتقادهای او گشود… کتمان نمیکنم که استاد حکیمی در گفتگویی با نویسندۀ این کتاب میفرمود: چنین نیست که کتابهای شریعتی هیچ نیازی به تصحیح نداشته باشد. خود وصیّتنامه حاکی از این نیاز است. امّا دریغا که من به عمل کردن بدین وصیّتنامه موفق نشدم، از جمله به دلیل همکاری در تألیف کتاب الحیاه که از همان سالها شروع شد و هنوز هم
تمام نشده است. از طرفی در آن سالها لازم بود کتابهای دکتر شریعتی هر چه سریعتر و وسیعتر در دسترس نسل جوان و دانشگاهی قرار گیرد و این کار، با دقّتی و طولِ زمانی که برای تصحیح لازم بود، سازگار نبود و چه بسا خلاف تکلیف بود. البّته چون از استاد حکیمی کتابهای متعدّدی منتشر شده است، می توان از لابلای آنها نظریّات او را با نظریّات دکتر شریعتی مقایسه کرد و دانست که او دربارۀ افکار شریعتی چسان قضاوت میکند. وی در بحثی زیر عنوان «دکتر شریعتی فریاد مجسّم رابطۀ مذهب با زمان»، از او چنین سخن گفته است: دکتر شریعتی سه نیاز مرتبط را، بخوبی، درک کرد: ۱٫ نیاز مذهب به انطباق با زمان؛ ۲٫ نیاز جامعه به داشتن پایگاه مذهبی؛ ۳٫ نیاز تحقّق این دو به نسل جوان. دکتر شریعتی پس از درک این سه نیاز، به صورتی جدّی، با داشتن مایههای مهم، چون اطلّاع وسیع از مسائل تاریخ و جهان معاصر، قدرت تحلیل نیرومند، هوش سرشار، نبوغ فکری و ادبی، تخصّص در جامعه شناسی، و خلوص اندیشهای، به موفّقیّتی عظیم دست یافت و توانست انقلاب را نیرویی عظیم بخشد و توده هایی وسیع از نسل جوان را در جبهۀ اسلام قرار داده، به حرکت درآورد. …من هم به برخی از ملاحظات، که دربارۀ
پارهای از نظرهای ایشان هست توجّه دارم؛ امّا این ملاحظات از ارزش عظیم کار او… نمیکاهد، و بزرگداشت ما را در برابر حقّ انقلابی او، در فرهنگ اسلامی و شناخت شیعی، ناروا نمیسازد. ۲۹- دربارۀ اوضاع آن زمان، و پیشامد انقلاب، و جهتگیری انقلابیّون برای سقوط سلطنتِ وابسته، به منظور رسیدن به اهداف ارزشی و آرمانهای اسلامی، باید بتفصیل سخن گفت که اکنون آن مجال نیست. امّا لازم است روشن گردد، که انقلاب -دستکم- بستری ۱۵۰ ساله داشت. و مردم ایران، بر پایۀ آنچه از اسلام میدانستند، دست به چنین انقلابی -با آنهمه ایثار و شهادت- زدند، تا به یک حکومت اسلامی برسند (حکومت عامل بالعدل)، و به نصّ «قرآن کریم»، در بستر قسط و عدل زندگی کنند، و صاحب جامعهای قرآنی شوند (جامعۀ قائم بالقسط). ۳۰- آنروز همه چیز در زندگی و اندیشه نو شده بود. و لازم بود که عرضۀ مذهب نیز نو شود، و بخصوص، ابعاد انقلابی و دگرگونساز مذهبْ خوب به نسلها شناسانده گردد. و دکتر شریعتی در این صدد بود، و برای این ار مهم کوشید و خروشید. اینکه دکتر شریعتی ئر مواردی و مطالبی به اشتباهاتی دچار گشت (و انسان جایزالخطاست)، و اینکه دربارۀ برخی از بزرگان دیم و اندیشه و تاریخ -به
گونهای برون از حدّ تأدّب- سخن گفت (و نمیبایست میگفت)، دلیل بر آن نمیشود که ما ضرورت نو کردن عرضۀ مذهبی را فراموش کنیم، یا حقّ نوآوران راستین این عرصه را نادیده بگیریم. در این انقلاب، ۲۵۰۰ سال شاهنشاهی محکوم گشت، با اینکه در این میان -از جمله- «آل بویه» (دیلیمان) بودند[۱۸] (که به مذهب تشیّع خدمتها کردند، و از علمایی بزرگ حمایت نمودند، و بیشتر از ۱۰۰۰ سال پیش، «مراسم جشن عید غدیر بوسیلۀ آنان در بغدا با تشریفات خاص اجرا گشت»)،[۱۹] نیز «صفویّه»[۲۰] که تاریخشان معلوم است؛ با این چگونگی، باید برای بزرگانی از علما که به برخی از آنان نزدیک شدندتوجیهی داشته باشیم، توجیهی که بتواند نسل جوان انقلابی را که بر ضدّ اصل سلطنت شوریده است، در شوراشور انقلاب قانع سازد. و این شبهه را نیز که برخی مسلکهای باطل، در اذهان بعضی جوانان افکنده بودند، که علمای دینی برای منافع دنیوی خود دم از دین میزنند، بزداید… و چه بسا در آن هنگامههای پر التهاب، و سراسر آتش و خون، فرصت این توجیه نبود، که عالمان ربّانی، اگر به مراکز قدرت نزدیک شدند، باز برای مصالح دین و جامعه است، نه رسیدن به دنیا، که شأن آنگونه عالمان ربّانی نیست. ۳۱- ما در
تواریخ عالمان میخوانیم که برخی از علمای شیعه در نجف اشرف (یا جبل عامل)، در طول عمر خویش حتّی به زیارت مرقد مطهّر حضرت امام ابوالحسن علیّ بن موسی الرّضا -علیه السّلام- نیامدند؛ و چون از آنان سبب را میپرسیدند، میگفتند: «میترسیم به ایران بیاییم و مجبور شویم با صفویّه ملاقات کنیم».[۲۱] و از اینگونه موضعگیری در تاریخ عالمان ربّانی ما (نه عالمنمایان و دنیاداران)، فراوان است، مانند بیاعتناییهای میرزای قمی (م:۱۲۳۱ ق) به فتحعلیشاه قاجار، و خرد شدن ناصرالدّین شاه به دست میرزای شیرازی (م:۱۲۱۲ق)، در ردّ قرارداد استماری تنباکو، و اقدام علمای نجف و تهران و دیگر شهرها، در برابر استبداد قاجاریّه، در قضایای مشروطیّت و… ۳۲- سخن بگسترد، دامنۀ آن را فرا چینم. ۵ ماه به درگذشت دکتر شریعتی، یکی از دوستان مشترک، سفری کوتاه ترتیب داد، که دکتر شریعتی و دوسه تن از دوستان و اینجانب در آن سفر با هم بودیم. من با خود -ضمن وسایل اندکی که داشتم- یک جلد از کتاب علمی و گرانقدر «مرآهُ العقول» را نیز برداشتم. کتاب مرآهالعقول شرحی است تحقیقی و مفصّل، بر کتاب «اصول کافی»، تألیف علّامۀ مجلسی. مؤلّف بزرگوار در این شرح، بصورتی اجتهادی و
تحقیقی، وارد مباحث «رجالی» و «سندشناسیِ» احادیث قرار میدهد، و بنا بر مبانی علمی و نقد سند، دربارۀ اسناد شیخ کُلینی سخن میگوید. جالب توجّه است که گاه با جمهور محدّثین، یا شخص ثقهالاسلام کُلینی، دربارۀ صحّت سندی یا ضعف آن به مخالفت میپردازد. در این کتاب، تبحّر بسیار بالای علّامۀ مجلسی و مبانی اجتهادی مجلسی در نقد سَنَدی بخوبی آشکار میگردد. اینجانب در صدد بودم که در این سفر، بصورتی مناسب و ظریف این کتاب را به دکتر شریعتی نشان دهم و بشناسانم، تا به پایۀ علمی و مایۀ اجتهادی علّامۀ مجلسی در امر مربوط به اسناد حدیثی و نقلروایی پی ببرد. خوشبختانه چنین فرصتی پیش آمد، و من در آن فرصت، کتاب را به وی معرّفی کردم و برخی از جاهای آن را -در بحثهای سندی- خواندن؛ بشدّت تحت تأثیر کتاب قرار گرفت، و به نظرش بسیار مهم و جالب آمد. و در همان حال گله کرد، که مردی با این مقام اجتهاد در «سندشناسی» چرا باید فلان مطلب (در مورد آمدن یزید به مدینه…) را در «بحار» نقل کند؟ آیا نبودن چنین مطلبی -که از نظر تاریخی نیز مورد شک قرار کرفته است- چه زیانی به فرهنگ تشیّع میداشت؟… و من فکر میکنم، اگر پس از آن روز، شرایطی برای او پیش میآمد
تا یک سخنرانی عمومی بکند، و مناسبتی فراهم میگشت، از مقام علمی و آزادگی نظری علّامۀ مجلسی، با عظمت یاد میکرد. ۳۳- پس از ۳ سال که از دوران اقامت و تحصیلش در فرانسه گذشت، برای مدّتی کوتاه به مشهد آمد. در آن ایّام، کتاب «سرود جهشها»، در چاپخانۀ دانشگاه مشهد، حروفچینی میشد. خلاصۀ کتاب را خودم به زبان عربی ترجمه کرده بودم. دوستی فاضل همان خلاصه را -به خواهش من- به زبان انگلیسی نیز ترجمه کرده بود. هنگامی که حروفچینی کتاب تمام شد، من همۀ فرمها را گرفته، برای دکتر شریعتی بردم، و از او خواستم که آن خلاصه را به زبان فرانسه ترجمه کند. روزی که رفتم فرمها را بگیرم گفت، من به جای ترجمۀ خلاصۀ کتاب، مقدّمهای به زبان فرانسه بر آن نوشتهام. بدینگونه دکتر شریعتی نخستین کسی بود که «سرود جهشها» را خواند. اخیراً این مقدّمه را برخی از آشنایان لطف نموده، ترجمه کردند و منتشر ساختند. در آن مقدّمه (بیش از ۴۰ سال پیش)، از جمله میگوید: هدفی که در تمام مقالات این مجموعه تعقیب میشود، رُنِسانْس[۲۲] تشیّع در جامعهای است که خود را شیعه میداند. مقصود کتاب، بیداری جانهایی است که با افسون استعمار در خواب فرورفتهاند، نیز پی گرفتن نبرد
میان عدالت و بیعدالتی، نبرد میان هواخواهان نظامی انسان دوست و مساواتخواه، و پیروان حکومتی خودکامه و نژادپرست… و بالأخره کتاب میخواهد به نسل جدید -که با گذشتۀ خویش بیگانه است- اندیشمندان، شاعران، قهرمانان آزاده و مبارزانی را بشناساند، که با خون خود تاریخی پرشور و هیجانبار و دردآلود را، تاریخ تشیّع را، برای ما نگاشتهاند؛ امّا این تاریخ هنوز ناتمام است. این تاریخ با علی -این ثمرۀ غریب و استثنایی انسانیّت- آغاز شده، و با پیروزی نهایی انسان بر استبداد، خودکامگی و تبعیضنژادی، و نابرابری ملّتها و طبقات اجتماعی، و از میان بردن اتثمار انسان توسّط انسان، به پایان خواهد رسید.[۲۳] خطرناکتر از همه چیز غفلتی است که نه فقط در غربزدگان، بلکه در خود ما شیعیان همچنان نسبت به آنچه مختصّ اندیشۀ شیعی است وجود دارد؛ چگونه باید از دام این غفلت رها شد؟ اینجاست که فلاسفه، اندیشمندان، و بخصوص مبارزان و شهیدان، بهترین شاهدانیاند که از فراسوی نسلها ما را فرامیخوانند، وجدان بشریّت را برایمان مجسّم میکنند، و اخلاق و سیاست را، آنگونه که بر خود آنها، و در قالب شیعی، مجسّم گشته بود، بر ما پدیدار میسازند. مؤلّف کتاب، تجربهای درخور
توجّه و عمیق از تشیّع دارد… آیا او میخواهد تفسیری لائیک (عرفی) از آموزۀ تشیّع بدست دهد؟ نه، هرگز! اسلام در اندیشۀ ما تضادّ دروغین میان مادّی و معنوی، و میان «عرفی» و «دینی» را پشت سر نهاده است… تشیّع چیست؟ در اندیشۀ نویسندۀ ما، شیعه نه یک فرقۀ مذهبی و شعبهای از اسلام، که خودِ اسلام است. اسلامی انقلابی است. انقلابی پیگیر است… عدالت و آزادی بشر، درود میفرستد بر هزاران زن و مردی که قرنها وحشت را تحت سلطهها… پشت سر نهادهاند، و مشعلی مقدّس، مشعل تشیّع را، بدست ما سپردهاند، مشعلِ «نه» به «نژادپرستی»، «نه» به «تزویر سیاسی»، «نه» به «تبعیض ناحق در جامعه»، و «نه» به «حکومت قدّاره و زندان…[۲۴] ۳۴- در همان ایّام که دکتر شریعتی به مشهد آمده بود، شهید بزرگوار مطهّری نیز به مشهد آمدند، و برای برگزاری مراسم سال مادرشان به «فریمان» رفتند. برخی دوستان و ارادتمندان ایشان که مطلّع شدند، گفتند خوب است، بعنوان ادای احترام به جنابب مطهّری، برای شرکت در مراسم یادشده به فریمان برویم. شش تن شدیم و رفتیم، و در مراسم شرکت کردیم، و شب را مهمان شهید مطهّری بودیم، و روز بعد -باتّفاق - به دیدار یکی از علما و سادات فریمان رفتیم، و
عصر آنروز به مشهد بازگشتیم. ۳۵- در آن هنگام، حدود ۳ سال بود که دکتر شریعتی در فرانسه بسر برده بود. و من میدانستم که کسی مانند او -با آن شور و نبوغ و استعداد و طالب درک و عاشق ارزشهای راستین و شناخت آنها- در این مدّت با کسان بسیاری از متفکّرین و انقلابیّون و پیروان مکتبها و مرامها و… گفتگو کرده است، و به نتایج و جمعبندیهایی رسیده است. به این دلیل بسیار دوست داشتم، و بلکه عازم بودم، که لحظهای مناسب پیش آید، تا با او تنها صحبت کنم، و استفساری نموده، ببینم با برخوردهایی که داشته و گفتگوهایی که رخ داده است، اکنون دربارۀ ایران و انقلاب ایران چه نظری دارد، و آیا چه راهی را برای آگاهانیدن بیشتر مردم، و پیشبرد اهداف انقلابی پیشنهاد میکند؟ سرانجام، در راه بازگشت به مشهد مقدّس، لحظۀ منظور پیش آمد، و با او به تبادل نظرِ دو به دو پرداختیم… و در پایان این سخنِ او بود: ما تا علی و فاطمه را داریم، به هیچ مکتبی و ایسمی نیاز نداریم، منتهی باید علی و فاطمه را به مردم بشناسانیم. آری، مردم ما، علی «ع» و فاطمه «س» را دارند، لیکن درست نمیشناسند. من بارها گفتهام: «ما سالی سه فاطمیّه داریم، اما فاطمه را نداریم». ۳۶- با صرفنظر
کردن از مسائل «خلافت»، و «سقیفه» و «فدک»، و بدون ذرّهای تمایل به خدشه وارد کردن به عواطف برادران بزرگوار اهل سنّت -از هر مذهب- عرض میکنم که «خطبۀ فاطمیّه»، در معیار ارزشهای انسانی و اسلامی و قرآنی، یک «منشور ابدی» است، که -با همۀ اختصاری که دارد- همۀ ابعاد آن شناخته نشده است، و فضاسازی این سخنان آتشگون، در میزان اندیشه، باور، زندگی و حماسه، حکومت و عدالت… حتّی برای عالمان و فاضلان شیعه -چه بسا- روشن نگشته است. حکمت الهی قرآنی، و ابعاد عظیم وحی اسمانی، و معالم هدایت محمّدی، و سرّ پیشرفت جوامع انسانی، و راز موفّقیّت تربیت اخلاقی، و زیانهای استثمار برای جوامع بشری، و نقش عدالت سیاسی در حیات ارزشگرای اجتماعی، و تأثیر قسط معیشتی در رشد روحی و تعالی فرهنگی، و بسیاری نکات مهمّ دیگر، در این خطبه مورد اشاره قرار گرفته، و آن را به صورت منشوری اصلاحی و انقلابی، برای همۀ قرون و اعصار تاریخ درآورده است. حماسه نیز در این خطبه چنان اوج یافته که آن را در شمار شورانگیزترین منظومههای حماسی -حماسههای مقدّس- قرار داده است. ۳۷- دربارۀ کتابها و اثار دوست از دست رفته، مرحوم دکتر علی شریعتی، طرحی که داشتم -و متأسّفانه به عملی
کردن آن موفّق نشدم، و فرصت من نیز به پایان رسید- اینگونه بود: همۀ آثار، بدقّت (و شاید دو سه بار) خوانده شود و ۳گونه مطلب، با ۳رنگ، علامت گذاری شود: (۱)- مطالبی که بنوعی نادرست و نامناسب، و به تعبیر خود دکتر: «خام» و «عجولانه» ادا شده است، و نیاز قطعی به تصحیح و تعدیل دارد. (۲)- مطالبی که در زمانهای بعدی، بوسیلۀ خود دکتر اظهار شده است، و میتواند تصحیح مننده و تعدیل دهندۀ مطالب قبلی باشد. (۳)- مطالب و تعبیرهایی که ارزش بالا و ماهیّت تعبیری و فرهنگی ویژهای دارد، که اینگونه مطالب و تعبیرها، در هر فرهنگی باشد، برای آن فرهنگ ارزشی خاص دارد. دربارۀ گونۀ نخست، معلوم است که باید -بر اساس منابع- به تنقیح و تصحیح و تعدیل آنها پرداخت. گونۀ دوم را از آن جهت یادآور شدم، که همانها میتواند در کنار مطالب گونۀ نخست قرار داده شود، و -مثلاً- بصورت «پانوشت» افزوده گردد، تا دیگر نیازی به افزودن مطلبی از خارج نوشتههای خود دکتر نیفتد. بعنوان نمونه، اظهارات وی دربارۀ «خلافت» و انتخاب، در دوران تدریس در دانشکدۀ ادبیّات مشهد، و سپس اظهار او در سالهای بعدی که «در فرانسۀ قرن بیستم- که مهد آزادی است- انتخابات بی تقلّب نیست، پس چگونه
میتوان گفت، پیامبر «ص»، در آن روزگار، و در مثل مدینۀ آنوقتف امر خلافت را به انتخاب واگذارده باشد؟». با افزودن این نکته که خلافت و امامت نیز مانند نبوّت است، یعنی در حوزۀ دین قرار دارد. و امری بدین اهمّیّت باید جنبۀ الهی داشته باشد، و بوسیلۀ خود پیامبر «ص» شناسانده و تعیین گردد. چنانکه ابنسینا میگوید: «والتّعیینُ بالنَّصّ أصْوب ← درستترین راه تعیین خلیفه و امام، همان تعیین و تصریح خود پیامبر است».[۲۵] آری، همانگونه که هیچ مردمی و قومی نمیتوانند پیامبری برای خود انتخاب کنند، جانشین برای پیامبر نیز نمیتوانند انتخاب کنند. و امّا گونۀ سوم، معتقدان به مکتبها و فرهنگها، گاه جملهها و تعبیرهایی، در جهت مبانی با اهداف آن مکتبها و فرهنگها ادا کردهاند، که بالاتر از حدّ ارزشگذاری است. بعنوان مثال، به سخن خلیل بن احمد فراهیدی (م: ح ۱۷۵ ق) -که در جایی دیگر اشاره کردهام- اشاره میکنم. خلیل از دانشمندان بسیار تیزهوش و پُر استعداد سدۀ دوم هجری است. وی عالم نحو و فقهُاللّغه و استاد سیبویه و اصمعی بود. «زندگینامهنویسان بالاتّفاق، وضع «علم عروض» و قواعد آن را به وی نسبت میدهند. بعلاوه او نخستین کسی است که لغتنامهای
به نام «کتاب العین» برای زبان عربی نوشت».[۲۶] خلیل بن احمد، از عالمان بسیار زاهد و متّقی و گرانارج شیعه است. گفتهاند هنگامی از او پرسیدند: «ما الدّلیلُ علی أنَّ علیّلً «ع»، إمامُ الکلِّ، فی الکلِّ؟ قال: أحتیاجُ الکُلِّ إلیه، و استِغناؤُهُ عنِ الکُلِّ[۲۷] ← به چه دلیل علی، امام همگان است در همه چیز؟ گفت: به این دلیل که همه (در امور دین و معرفت و علم و عمل و اقدام)، به او احتیاج داشتند، و او به احدی احتیاج نداشت» (همه از او میپرسیدند، و او از احدی نمیپرسید). ۳۸- بنگرید به ابعاد و عظمت این سخن، که در موضوع خود، با یک کتابخانه برابری میکند. علی «ع» از احدی سؤال نکرده، و معارف قرآن، و راه هدایت و اقدام را -جز از پیامبر اکرم «ص»- از هیچ کس فرا نگرفته است، چون همه را خود میدانسته است، و دیگران از او میپرسیدهاند، چون نمیدانستند؛ پس او امام همه است، امام یعنی همین، که همۀ آنچه را باید بداند، و نیازی به علم و دانش احدی نداشته باشد، و همواره دیگران به اونیاز داشته باشند. ۳۹- دکتر شریعتی مطالب و تعبیرهایی بسیار ارزشمند و جهتبخش و تبلورآفرین، در مبانی و مسائل دینی و شیعی دارد، که باید از ارزش و اهمّیّت انها -که
از فهم سیّال، و درک تیز، و بلاغت خداداد، و ذوق معتقدانۀ او مایه میگرفت- غفلت نکرد. از جمله تعبیر معروف او دربارۀ حضرت زینب کبری -سلام الله علیها-. هرچه اهل منبر ما، در معرّفی عظمت ابعاد عاشورا- به زبان فرهنگ و حماسه- کوتاهی کردند، و در شناساندن بانوی بزرگ عظمتها و حماسهها- چنانکه میشایست- نکوشدند، دکتر شریعتی -با شور و توان خویش- به این دو امر مهم پرداخت. از عصر عاشورا، که خورشید خونرنگ کربلا می خواهد رو به غروب نهد، کاروانسالاری کاروان شهادت و رسالت، به عهدۀ زینب کبری «س» میافتد، و معلّمِ «آنان که رفتند کاری حسینی کردند، و آنان که ماندند باید کاری زینبی کنند…»، پا به رواق بلند تاریخ حماسه و اقدام میگذارد. و کاروان، با پیمودن هامونها و هامونها، و آبادیها و خرابه ها، و معبرها و میدانها، از دربار حکومت سیاه دمشق سر در میآورد، و در برابر فانحی جوان و مغرور، و شماری مسیحی، و جمعیّتی شامی و خشن، و بساطی دور از همۀ ارزشهای قرآنی، و تعالیم و سنّت محمّدی… ۴۰- و این زینب «س» است که باید نشان دهد که از کجا میآید، و در سیاهستان حکومت قاتل فرزند پیامبر «ص»، با چه خورشیدی خونآلود وارد میشود؛ و اکنون او (زینب
«س»)، پیامآور چه پیامی است، پیامِ راستین عاشورا… اقامۀ عدل… ۴۱- فریاد زینب «س»، در همۀ کاخ؛ نه، در همۀ دمشق؛ نه، تا قلّههای «قاسیون»؛ نه، بلکه تا ستیغهای بلند قرون و اعصار میگسترد: أمِنَ العَدل، یَا ابْنَ الطُّلَقاء؟ -این عدالت است؟ یزید! و گویی، تربیت یافتۀ دامان قرآن میخواهد آیۀ «إنَّ الله یَأمُرُ بالعدل و الإحسان» را به گوشها برساند، حتّی به گوش بیگانگان حاضر در آنجا… و گویی دختر علی «ع» و فرزند «نهج البلاغه» میخواهد ذیلی بر سخنان علی «ع» بیفزاید: «اَمِنَ العَدل؟…». و سرمشقی بزرگ در تاریخ برجای نهد، و پس از ۱۴ قرن، از زبان یک متفکّر انقلابی، و یک شورآفرین شیعی برآید که: آنان که رفتند کاری حسینی کردند، و آنان که ماندند، باید کاری زینبی کنند، وگرنه… و چه بسیار دخترانی که همینکه زینب «س» را -تا حدّی- شناختند، در آنچنان دورهای، پا به دایرۀ عفّت و فضیلت نهادند، بیزور و تهدید، بلکه با فهم و شناخت… ۴۲- دکتر شریعتی، به «وحدت اسلامی» نیز بسیار اهمّیّت میداد. بهترین طرح برای تحقّق این وحدت، همان است که استاد شهید مرتضی مطهّری، در مقالۀ «الغدیر و وحدت اسلامی» نوشته است[۲۸] (یعنی: وحدت سیاسی -که ممکن است، نه
وحدت مذهبی- که ممکن نیست). این بندۀ ناتوان نیز در سراسر نوشتههایم، در طول چهل سال، که همه صبغۀ شیعی دارد، از عالمان بزرگوار اهل سنّت بسیار نقل کرده و تجلیل نمودهام؛ برادران اهل سُنّت -برای اطلّاع هم که شده- آثار ناقابل این بندۀ عاصی خداوند را بخوانند، که قوام اصلی انها قوام قرآنی و اسلامی است. این بنده کوشیده است تا سخنی تند بر خامه روان نکرده باشد؛ اگر به چنین سخنی برخوردند، آن را نادیده بگیرند… اللّهمَّ أیِّدِ المسلمین و خَلِّصْعهم مِن أیدی المُهاجمین و السّلامُ علی مَن یَخْدِمُ الحقَّ لذاتِ الحقّ و یَسعی لِإقامهِ القسطِ و العَدل. قم-فروردین ۱۳۸۳ ۱. «الغدیر»، ج۹٫ ۲. اینکه اشاره میکنیم به این موضوع، که دکتر شریعتی استعمار را میشناخت، برای اهمّیّت بسیار بسیار مهم و حیاتی و مبارزاتی این امر (استعمارشناسی) است. بسیاری از رهبرانی که حرکتهای دینی -اجتماعی- سیاسی را پدید آوردهاندو پدید میآورند، «استعمار» را چنانکه باید و با همۀ ابعاد و راهکارها و شِگِردها و نفوذیهایش نشناختهاند و نمیشناسند. از اینرو فراوانی از ایثارها و اقدامها و فداکاریها و رنجها و تحمّلها، یا به همۀ نتایج مطلوب نرسیده است، یا حتّی به
عکس مقصود نتیجه داده است. ۳. «ترجمه الحیاه»، ج۲، ص۵۴۸٫ ۴. «عقیده»، ص ۳۶-۳۷٫ ۵. پس او «نقد روحانیّت» میکرد که -طبق آیات و روایات- از اهمّ تکالیف دینی و اجتماعی و انقلابی است، نه «نفی روحانیّت»، که برخی نقدناپذیران میپندارند. ۶. «امّت و امامت»، ص۱۲٫ ۷. که در این سالهای پس از انقلاب، برخی از اینگونه عمّمین وارد بر قدرت، خود را خوب نشان دادند، و به دنیا و جمع مال (از راههایی که در اختیار داشتند) پرداختند، و به دین خدا و تعهّد پشت کردند، و به سرخوردگی برخی از مردم و جوانان که -از روی بی اطلّاعی- آنان را -العیاذبالله- نمایندۀ دین دانستند، اهمّیّت ندادند؟! ۸. آغاز «شرح فلسفۀ اشارات». ۹. «التّعلیقات»، ص ۳۴-۳۵ و ۱۳۷، چاپ دکتر عبدالرّحمن بَدَوی. ۱۰٫ و از «خواطر شیطانی»- به تعبیر شیخ محییالدّین بن عربی (م:۶۳۸ ق)، و «اغلاطُ المکاشفین»- به تعبیر علاءالدّولۀ سمنانی (م:۷۳۶ ق)، مصون و محفوظ باشد. ۱۱٫ «مقدّمه»، ج۳، ص۱۲۰۹، چاپ تحقیقی دکتر علی عبدالواحد وافی، دارنهضه مصر للطّبع و النّشر. ۱۲٫ «سورۀ عنکبوت» (۲۹): ۲۰٫ ۱۳٫ «وسائل الشیعه»، ج۶، ص۱۲۷٫ ۱۴٫ «اصول کافی»، ج۲، ص ۳۴٫ رجوع کنید به «ترجمه الحیاه»، ج۱، ص ۴۷۰-۴۸۸، فصل
«پیوستگی ایمان و عمل». ۱۵٫ و آیا تواند بود که -خدای ناخواسته- وضع امروز اقتصاد و سرمایه داری، در جمهوری -باصطلاح- اسلامی شباهتهایی به آن چگونگیها بهم رسانده باشد؟ ۱۶٫ «وَفَیاتُ الأعیان» - ابن خلِّکان، ج۲، ص ۲۵۴٫ ۱۷٫ نوشتۀ مورد اشاره، اخیراً، در جلد دوم کتاب «طرحی از یک زندگی»، منتشر شده است. (گردآورندگان). ۱۸٫ سلطنت از حدود ۳۲۰ ق تا سال ۴۴۸ ق. ۱۹٫ «دایره المعارف فارسی»، ج۱، ص ۲۰۲٫ ۲۰٫ سلطنت از حدود سال ۹۰۵ق تا سال ۱۱۴۸ ق. «صفویّه، مؤسّس و موجد دولت ملّی و وحدت و استقلال قومی ایران به شمارند. و این وحدت و استقلال را بر اساس «مذهب شیعه» نهادهاند». -«دایره المعارف فارسی» ج۲، ص۱۵۶۹٫ ۲۱٫ اشاره است به عالم ربّانی و مرزبان شیعی، جناب سیّد شمسُ الدّین محمّد جبلعاملی (م:۱۰۰۹ ق)، صاحب کتاب «مدارک الأحکام» در شرح کتاب فقهی عظیمِ «شرائع الإسلام»، و دخترزادۀ فقیه و عالم جامع و بزرگ شیعه، شیخ زینالدّین شهید ثانی (ش: ۹۶۶ ق)، و عالم ربّانی و مرزبان شیعی دیگر، شیخ جمالُالدّین حسن جبلعاملی، فرزند شهید ثانی، و صاحب کتاب «معالم الاصول» درسیِ معروف (م: ۱۰۱۱ ق)← «الکُنی الألقاب»، ج۲، ص۳۸۸-۳۸۹٫ و در همین مدرک و همین صفحه
(۳۸۸)، مطلبی آمده است که برای نشان دادن روحیّۀ انسانی و الهی بزرگان تشیّع، و تربیت روحانیان و طلّاب این روزگار، بسیار مفید است. از نوۀ صاحب «معالم» نقل کردهاند، از صاحب معالم، که میگفته است: «بیش از قوت یک هفته -یا یکماه- نباید داشته باشیم، برای نزدیک شدن به زندگی فقرا و مساوات با آنان، و دوری جستن از شباهت رساندن به اغنیا و توانگران!». ای عالمان ربّانی، سر از خاک بردارید، و روزگار و کامرانی برخی از معمّمین و «آقازادهها» را بنگرید، و ای جوانان! اینگونه کسان را اهل دین و مظهر دین ندانید، و گول تبلیغات دشمنان گوناگون را نخورید، و سرمایۀ ایمان و عمل به دین خدا را که تنها زاد و توشۀ ابدی است، از دست ندهید، که نیازمندی آنجا را هیچ چیز جز «ایمان استوار» و «عمل صالح» برطرف نمیکند. ۲۲٫ «رُنِسانس»، یعنی: «تجدید حیات، تجدید حیات علمی و ادبی و صنعتی». ۲۳٫ اشاره به قیام حضرت مهدی موعود «ع»، و ایجاد حکومت اسلامی، و اقامۀ قسط و عدل در زندگی انسان. ۲۴٫ هفتهنامۀ «گوناگون»، سهشنبه ۲۴ خرداد ۱۳۸۲، شمارۀ ۱۸ (ویژۀ شهادت دکتر علی شریعتی)، ترجمۀ احمد بستانی. ۲۵٫ «الشّفاء»، الهیّات، فصل سوم، از مقالۀ دهم. ۲۶٫ «دایرهالمعارف
فارسی»، ج۱، ص ۹۱۶٫ ۲۷٫ «سفینه البحار»، ج۱، ص۴۲۶ (چاپ سنگی). ۲۸٫ «یادنامۀ علّمۀ امینی»، ص۲۳۱-۲۴۲، چاپ سوم، تهران (۱۳۶۱ ش).