اخبار آرشیوی
وحید موسائیان در نشست فیلم "فرزند چهارم" در «نسیم»: فیلم را زیر سایه مخارج بردند تا دیده نشود/ هزینهاش نه اما محتوای فیلمم اندازه یک کار فاخر است؛ یاد گرفتهام که پول، سینما نمیسازد/ بخواهند دوباره در آن شرایط خطرناک کار کنم، نمیپذیرم؛ این کار ریسک است/ چندین بار تهدید به حمله انتحاری شدیم؛ فیلمساز چریک نیستم که ببینم کجا جنگ است و به سمتش بروم
وحید موسائیان، کارگردان "فرزند چهارم" که این فیلم سینمایی را هم اکنون درحال اکران دارد، با حضور در خبرگزاری «نسیم»، طی نشستی به بحث و تشریح چگونگی ساخت این فیلم که داستانش در سومالی میگذرد، پرداخت: ** در "فرزند چهارم" به دنبال فضای مستندگونهای بودیم - موضوعات هستند که منِ کارگردان را به سمت خودشان میکشانند؛ این خبری که از ماجرای خانههای افغانستان منتشر شد و در نتیجه آن من به سمت فیلم «گلچهره» کشیده شدم و همینطور مستندی که قرار است از قحطی زدگان سومالی ساخته شود، من را به سمت ساخت «فرزند چهارم» کشاند. بابت این اتفاق برنامهریزی فکری نداشتم و آینده نگری مشخصی نیز نبود. - مستند بودن «فرزند چهارم» برای من خیلی مهم بود. قرار بود مستند باشد و ما برای ساخت یک مستند به سومالی سفر کردیم. اما وقتی از آنجا برگشتیم تبدیل به یک فیلم سینمایی شد. - در فیلم به دنبال فضای مستندگونهای بودیم و خوشحالیم که این حال و هوا برای بازیگرها و فضای فیلم به وجود آمد. کما اینکه من بعضی از این قسمتهای مستندگونه را خودم ساختم. به واسطه شرایط جنگی که در سومالی بود و امکان فیلمبرداری مناسبی وجود نداشت، خیلی از صحنهها را بر اساس
دیدهها و بازبینیهایی که داشتم، ساختم. برای فیلمبرداری بهتر چند اردوگاه قحطی زدگان سومالی ساختیم. - برای مثال در سکانسی که مهدی هاشمی ظرف غذا را واژگون میکند، من این اتفاق را دیده بودم که آدمها با کیسه زباله برای مقداری آرد و آب که قاطی شده بود، به صف میشدند و کتک میخوردند. تلاش کردم صحنه را بازسازی کنم و فکر میکنم به اتفاقات اصلی هم خیلی نزدیک شدم. ** نمیخواستم بگویم فیلم داستانی در بستر مستند ساختهام - فیلم در ذات خود سینمایی است ولی فیلمی است که خیلی از قسمتهای آن بازسازی مستند شده است. در این راه کاری را ابداع نکردیم و نمیخواستیم هم بگوییم فیلم داستانی در بستر مستند ساختهایم و کار جدیدی است، چون این کار را خیلی از سینماگران دیگر هم انجام دادهاند. - قبول ندارم چون فیلمی مستند است، آن را از سینما جدا کنیم. البته باید بدانیم که سینما بسیار گسترده است و هرکسی میتواند تعریفی برای خودش داشته باشد. یک فیلمساز میتواند بگوید از دید من سینما با این عناصر و ترکیب هاست. تمام تلاشم این بود که فضای مستندگونه فیلم در بستر داستان گونهای که دارد، حفظ شود. - وقتی میخواهید فیلمی درباره شاخ افریقا -سومالی-
بسازید، پس قحطی، ناامنی، جنگ داخلی و گرسنگی در آن بیش از هرچیز دیگری دیده میشود. اگر آگاهی از شرایط آنجا وجود نداشته باشد، برایشان این سوال پیش میآید که چرا این همه سیاهی. وقتی به سومالی سفر کنید خیلی با شرایط جنگ زدهای که در کشورهای اطراف خودمان وجود دارد، فرق میکند و باید دید تا بتوان درک کرد. ** عمق فاجعه سومالی به قدری زیاد بود که در قاب تصویر ما نمیگنجید - سومالی کشوری است که تکه پاره شده، دولتی ندارد، قبایل آن تحت تاثیر جریانهای خاصی هستند. امنیت و آسایش در هیچ جای کشور دیده نمیشود. عمق فاجعه در این کشور به قدری زیاد بود که در قاب تصویر ما نمیگنجید. اما وقتی قرار است در منطقهای مانند آنجا فیلم بسازیم، باید سعی کرد همه چیز را نشان داد. - در گروهی که کار میکردم، بچهها میگفتند که حیات وحش افریقا را هم در قاب خودمان داشته باشیم و از طرفی بخشی از فیلم در کنیا که بهشت توریستهای جهان است، فیلمبرداری شده بود. به همین دلیل در جادهها شاهد حرکت حیوانات مختلف بودیم. اما سومالی با کنیا متفاوت است. ** برای ساخت "فرزند چهارم"، خطر کردم - خطر کردیم که بخشی از فیلم را در مرز کنیا سومالی فیلمبرداری کردیم
و اصرار هم داشتیم که این کار را انجام دهیم، چون میخواستیم تفاوت جغرافیایی آن دو را نشان دهیم. وقتی از سومالی به سمت کنیا حرکت میکنید مانند شمال ایران، سرزمین سبز میشود. در سومالی تفاوتهای زیادی وجود دارد. - این دو کشور با اینکه در یک منطقه قرار دارند، تفاوتهای عمدهای با هم دارند؛ آدمها سیاه هستند، اما فرد کنیایی با سومالیایی بسیار متفاوت است. از نظر نوع گویش، فیزیک بدنی، نوع پوشش. پس ما به عنوان یک فیلساز باید این نکات را در نظر میگرفتیم. ** تمام تلاشم این بود که فیلم به سمتی برود که بینالمللی باشد - جنبههای خشک و بیآب و علف را در نظر گرفتیم که قحطی را نشان دهیم. نمیتوانستیم درباره قحطی فیلم بسازیم، اما فضای سبز یا حیات وحش را نشان دهیم. که البته فکر میکنم این بخش به مستندسازها مربوط میشود. تمام تلاشم این بود که فیلم به سمتی برود که بین المللی باشد و بینندههای مختلف با آن به خوبی ارتباط برقرار کنند. - برای اینکه از خود سومالیاییها در فیلمبرداریها استفاده کنیم، هرروز صبح تعداد زیادی از این افراد را با ماشین به اردوگاه خودمان که ساخته بودیم میآوردیم. چون در خود سومالی نمیشد فیلمبرداری کرد،
حتی صحنههایی که در موگادی شو، گرفتیم، کار خیلی سختی بود. در خیابان همه آدمها مسلح هستند. بیشتر فیلم در موگادی شو بوده و بقیه آن در مرز کنیا و سومالی گرفته شد. - بیشتر افرادی که در مرز دو کشور زندگی میکنند، سومالیایی هستند چون قبلا جز خاک سومالی بوده و کنیا آن تصرف کرده که همین موضوع باعث بروز جنگهای داخلی شده که گویش و لهجه افراد هم سومالیایی است. ** حتی اگر این فیلم را یک عکس خبری بدانیم، اصلا از ارزشهای آن کم نمیکند - خیلی از فیلمسازان هالیوودی هم در سومالی فیلم ساختهاند، با قصه و بستر دیگری. البته ممکن است موضوعاتی مانند همین "فرزند چهارم" وجود داشته باشد که موضوعات انسانی را در بر داشته باشد. اما ما تلاش کردیم که دوربینمان را در جای جدید بریم. این اولین بار بود که دوربین ۳۵ میلیمتری از سینمای ایران به منطقه سومالی میرفت. حتی اگر این فیلم را یک عکس خبری بدانیم، به هیچ عنوان از ارزشهای آن کم نمیکند. - ما رفتم فیلم مستند بسازیم. وقتی به آنجا رسیدیم فکر کردیم اگر چاشنی داستان را به آن اضافه کنیم و فیلم سینمایی بسازیم. این خودش انگیزهای میشد که بهتر کارکنیم، از طرفی مدتی بود که مستند زیاد
میساختم. من داستانم را به شکلی نوشتم که بتوانم تمام کارهایی که در یک کار مستند انجام دهم را به کار گیرم. ** اگر تجربه مستندسازی نداشتم، "فرزند چهارم" به سرانجام نمیرسید - اگر تجربه فیلمهای مستند را نداشتم، این فیلم به سرانجام نمیرسید. چون در فیلم مستند، کارگردان یاد میگیرد چطور با حداقل امکانات کار کند، نحوه استفادههای مختلف از لوکیشن را یاد میگیرد. یاد گرفتیم چطور بازیگر را در فضای مستند بگذاریم و بیننده هم این موضوع را قبول کند که دوربینی به سومالی سفر کرده است و از آنجا فیلمبرداری کرده است. - برای مثال در فیلمبرداری "گلچهره" ما به افغانستان سفر نکردیم، تمام فیلم در بیرجند فیلمبرداری شد، اما ما تمام تلاشمان را کردیم که باورپذیری را در بیننده به وجود آوریم. حتی خود افراد که در افغانستان بودند، متوجه نشدند که فیلم در افغانستان نیست. ** فیلم را زیر سایه خرج و مخارج بردند تا دیده نشود - در جشنواره فجر در قبال "فرزند چهارم" گفتند فیلم فاخر است و هزینههای زیادی برای آن خرج شده است و باعث شد که فیلم زیر سایه خرج برود و به این شکل قضاوت شود. هزینهای که شد به اندازه یک فیلم معمولی در تهران بود. این هزینه
کم برای این بود که من قبول کردم با همین مقدار کار کنم. وقتی در تبلیغات از فیلم به عنوان یک فیلم فاخر نام بردند، من اعتراض کردم. اما گفتند این فاخر به واسطه موضوع آن است و من هم قبول دارم که موضوع آن فاخر است. - فکر کنید یک گروه ۴۰ نفره با دوربین ۳۵ میلیمتری بردیم و ریسک کردیم تا بگوییم ما میتوانیم این فیلم را بسازیم. هیچ کدام از فیلمهای من پر هزینه نبودند و بودجه نداشتند. - زمانی که فیلمهای ساخته شده در ایران -که همه آن هم در یک مکان محدود گرفته میشد- بودجه یک میلیاردی میگرفتند فیلمهای من با ۵۰ یا ۶۰ تومان ساخته میشد. انرژی و تمام امکانات پخش و دولت را همه با هم داشتند. ** من یاد گرفتم که سینما را پول نمیسازد - من یاد گرفتم که سینما را پول نمیسازد. به همین دلیل قبول کردم فیلم "فرزند چهارم" را با بودجه اندکی بسازم. ولی شانسی که داشتم سازمان هلال احمر هم در سومالی و هم در کنیا شعبه داشت، کمکهایی به فیلم کرد و ما توانستیم فیلم را جمع کنیم. ولی تسویه حسابهای سیاسی که میخواستند با فارابی داشته باشند، ضربههایی را به فیلم وارد کرد. ** فیلم برای من فاخر است نه یک شوخی - فیلم از نظر موضوعی که در بردارد،
فاخر است. فیلم برای من فاخر است و شوخی نیست. شما میبینید که سینمای ایران در مکانهای محدودی ساخته شده و از تهران یا شمال خارج نشده است. در این شرایط گروهی برای ساخت فیلم چنین ریسک بزرگی میکند. ** بخواهند دوباره چنین فیلمی بسازم قبول نمیکنم؛ این کار ریسک است - اگر امروز و در این شرایط با هزینه کامل از من بخواهند فیلمی مانند "فرزند چهارم" را بسازم، قبول نمیکنم. این کار ریسک بود، هم جان خودم و هم جان گروه همراهم در خطر بود. چون کار کردن در آن کشور شوخی نبود. کافی بود برای چند لحظه از محافظین خودمان دور میشدیم. کما اینکه در همان مسیری که ما حرکت میکردیم و از فرودگاه وارد شهر میشوند، چند ساعت بعد از عبور ما وزیر اطلاعات قطر را کشتند، شما در نظر بگیرید به کاروانی که مسائل امنیتی را به شدت رعایت میکردند، با ماشین حمله انتحاری کردند. - همچنین بیماریهای مختلف، نبود آب شیرین برای خوردن از دیگر مشکلات در سومالی بود. حتی پزشکان موگادیشو گفتند از آب شیر برای شستن هم استفاده نکنید. ما در این سفر خیلی نگران بازیگرها بودیم. نگران خانم کرامتی بودیم که با چهره سفید و قد بلند در فضای آنجا بسیار توی چشم بودند و به
بحث آدم ربایی فکر میکردیم. ** چندین بار تهدید به حمله انتحاری شدیم - فضای خطرناکی داشتیم و چندین بار تهدید به حمله انتحاری شدیم که از طریق پلیس کنیا باخبر شدیم. همان زمانی بود که ارتش کنیا وارد خاک سومالی شده بود و عملیات انجام میداد. وقتی به تمام این چیزها فکر میکنم، به نظرم رسید که اتفاق ممکن است یک بار باشد و در آن صورت باید چه کرد. به دلیل تمام این مشکلات هم بود که وقتی به آنجا رفتیم خواستیم فضای واقعی که در حال اتفاق افتادن است را داشته باشیم. - بنیاد سینمایی فارابی این ریسک و خطر را قبول کرد تا فیلم ساخته شود، تلاشهای بیدریغ آقایان نجاریان و میر علایی بسیار زیاد بود. - نوع روایت این فیلم نیز از زاویه دید کسی نبود، از حرف من بود. داستان از جایی شروع میشود که یک بازیگر معروف ایرانی به همراه یک کارخانهدار ورشکسته سفر میکند و همینها هستند که قصه را شکل میدهند. ** من فیلمساز چریک نیستم که بگردم و ببینم کجا جنگ داخلی است - من فیلمساز چریک نیستم که بگردم و ببینم کجا جنگ داخلی است و یا کدام کشور مشکلاتی دارد و بخواهم از آنها فیلم بسازم. «فرزند چهارم» سفارش بنیاد سینمایی فارابی برای ساخت یک فیلم
مستند بود. - در مورد چگونگی رسیدن به این سوژه نیز بگویم که در جشنواره کودک اصفهان، تعدادی هدایا به شکل سمبلیک از جشنواره به سفارتخانه کشورهای مختلف بردند و در این میان سفارتخانه سومالی هم بود و آنجا فاجعهای را دیده بودند که روزانه ۱۰۰ کودک کشته میشود. از همان جا به فکر فیلم مستند افتادند و برای این کار به سراغ من آمدند. وقتی به سومالی رفتیم، فاجعهای را دیدیم که به نظرمان رسید فیلم سینمایی بهتر است. - شما ببنید فیلم "گلچهره" که ۳ سال فیلمنامه آن رد میشد، من میگفتم داستان در افغانستان است اما موافقت نمیشد. در ادامه یک شخصیت ایرانی را به داستان اضافه کردم و پل ارتباطی افغانستان با ایران شد. وقتی با بودجه داخلی در کشور دیگری فیلم میسازید، باید ربطی به کشور خودتان هم داشته باشد. - وقتی قرار است در سینمای ایران فیلم سینمایی در دیگر کشورها ساخته شود، باید به شکلی باشد که ارتباطی میان این دو ایجاد کند نه اینکه صرفا برود آنجا و همه چیز را از زبان و دید آن نشان دهد، پس چه کاری است که با بودجه داخلی در کشور دیگری فیلم بسازیم. باید دردها و پیوندهای مشترک را در میان آنها شکل دهیم که سرنوشت ایرانیها با آنها
گره میخورد و به این شکل میتوان یک ماجرای انسانی را خارج از رنگ ونژاد و زبان شکل دهیم. ** نگاه و آیندهنگری مسئولین فعلی بنیاد سینمایی فارابی ازجمله سیداحمد میرعلایی قابل تحسین است - البته در مورد فیلم سینمایی «گلچهره» بگویم که در ابتدا فیلم بلند بود، اما رفته رفته شکل داستان گونهای از آن خارج شد. اما ساخت آم خیلی سخت بود، سه سال فیلمنامه رد میشد و در نهایت با آمدن آقای میرعلایی در بنیاد سینمایی فارابی توانستم این فیلمنامه را کار کنم. فکر میکنم ایشان با دید دیگری کار میکنند و بلند نظری و آیندهنگری خوب و قابل تحسینی دارند. *تهیه گفتگو: محسن غلامی(قلعهسیدی)