اخبار آرشیوی
مظفر شاهدی، کارشناس تاریخ معاصر: حضور متفقین در ایران، ابعاد مختلف زندگی مردم را تحت تاثیر قرار داده بود و نیروهای اشغالگر با به سخره گرفتن آموزههای اسلامی، به رفتارهایی مغایر با اصول اسلامی و انسانی دست می زدند/ دولت مرکزی عزمی برای مقابله با تجاوز نیروهای متفقین نداشت
به گزارش «نسیم»، شهریور 1320 در حافظه تاریخی مردم کشورمان با طعم تلخ اشغال بیگانگان گره خورده است و خاطراتی از جنس تجاوز،نا امنی ، نقض حقوق انسانی و رنج و عذاب حضور بیگانگان را در ذهن مردم کشورمان ماندگار ساخته است. اشغال ایران در شهریور 1320 سرآغازی است بر رخدادهای مهم دیگری که استعمار انگلیس و امریکا برای کشورمان رقم زدند؛ رخدادهایی همچون کودتای 28 مرداد 1320 و امتیازاتی که امریکا و انگلیس و شوروی در قالبهای گوناگون از ایران گرفتند.با عنایت به تصویب بازخوانی کودتای 28 مرداد در مجلس شورای اسلامی و برگزاری همایش واکاوی سیاست انگلیسیها در ایران طی دو قرن اخیر از سوی موسسه مطالعات تاریخ معاص ایران، برای بررسی پیشینه تحولات ایران پس از اشغال توسط متفقین به سراغ مظفر شاهدی کارشناس موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران می رویم و با وی در این زمینه به گفتگو می نشینیم. * ماجرای کشیده شدن پای ایران به جنگ جهانی دوم آن هم با وجود اعلام بی طرفی کشورمان چه بود؟ - جنگ جهانی دوم درسپتامبر1939/ شهریور1318 آغاز شده وبهسرعت دربخشهای وسیعی ازجهان گسترش یافت. هرچند متفقین حضورنیروهای امنیتی - اطلاعاتی آلمان را دستاویز حمله به
ایران قراردادند، بااین حال ضرورت پشتیبانی و یاری رسانی لجستیکی، نظامی و تسلیحاتی به روسیه شوروی دربرابرحملات گسترده آلمان ازطریق خاک ایران، و نیز حفظ منافع نامشروع انگلستان در مناطق نفتی ایران ازمهمترین دلایل اشغال کشورما دربحبوحهی تداوم دامنهدارجنگ جهانی بود. بدینترتیب ایران در3 شهریور1320/ 25 اوت 1941 مورد تجاوز نظامی بیرحمانه قرارگرفته و بهسرعت اشغال شد. متفقین تعهد کردند حداکثرتاشش ماه پس ازخاتمه جنگ، خاک ایران را ترک کنند. استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ایران هم ازسوی آنان به رسمیت شناخته شده بود. نهایتاً جنگ جهانی دوم با تسلیم ژاپن در 2 سپتامبر1945/ 11شهریور1324 پایان یافت و به تبع آن 11 اسفند 1324/ 2مارس 1946 آخرین مهلتی بود که متفقین تعهد کرده بودند برحضوراشغالگرانهی خود درایران پایان دهند؛ هرچند این تعهد چندان مورد اعتنا قرارنگرفت، وبهویژه روسیه شوروی دررقابت با انگلستان و نیزآمریکا و درراستای اهداف استعماری مداخلانه جویانه و سلطه گرانهی خود تا ماهها بعد هنوزحاضرنبود نیروهای متجاوز خود راازخاک ایران خارج سازد. به این ترتیب حدود چهارسال وشش ماه اکثریت قابل توجهی ازخاک ایران دراشغال نظامی نیروهای
انگلیسی، آمریکایی و شوروی قرارداشت ونهایتاً در 19 اردیبهشت 1325/ 9مه 1946 بود که دولت شوروی تحت فشارو پایمردی نیروها و افکارعمومی داخلی و تدبیردستگاه دیپلماسی کشوروسازمان جدیدالتاسیس ملل متحد نیروهای خود را ازقلمروهای ایران بیرون برد. * حضور اشغالگران در کشور چه تبعاتی را به مردم ایران تحمیل کرد؟ - دراین دوره تقریباً پنج ساله لطمات وآسیبهای جانی - انسانی،اقتصادی، سیاسی، نظامی واجتماعی فراوانی به کشورایران وجامعه ی ایرانی درسطوح وشئوون مختلف وارد شد. اسناد موجود نشان میدهد که به دنبال هجوم نیروهای نظامی متفقین به قلمروهای ایران واشغال شهرها و مناطق مختلف صدها تن ازمردم بدون دفاع وغیرنظامی توسط متجاوزان هدف قرارگرفته وجان خود راازدست دادند واین روند تا ماهها ادامه داشت. تعداد مجروحین ومصدومین ازهزاران نفرفراتررفت. دربسیاری ازنقاط تحت اشغال کشور اموال و داراییهای مردم مورد نهب و غارت قرارگرفته و بهویژه وسایل حمل و نقل کالا و غیرو بالاجباردرراستای اهداف و مقاصد متفقین قرارگرفت. خیلی زود گزارشات تاسف بارفراوانی ازشهرها و مناطق مختلف به مرکز کشورمخابره شد که ازجمعآوری و نهب غارت گونهی ارزاق و آذوقهی مردم
توسط متفقین اشغالگرحکایت میکرد. * در این دوران ما با گسترش بیماری و قحطی در کشور و نیز کاهش شدید ارزش پول ملی، افزایش سرسامآور تورمو، بالا رفتن قیمت کالا و محصولات مورد نیاز مردم ایران (در طول دوران جنگ جهانی دوم) مواجهیم . نقش متفقین در شکل گیری این مصائب چه بود؟ - کامیونها ودیگر وسایل حمل و نقل ایرانیان بسیاری توسط اشغالگران مصادره و به شکایت مالباختگان ترتیب اثری داده نمیشد. ناامنی، راهزنی و غارت اموال و مایملک مردم کشور به سرعت گسترش یافت و دامنهی کمبود ارزاق عمومی، فقر، قحطی و شیوع بیماریهای گوناگون به اقصی نقاط کشورسرایت کرد. بحران نان فراگیرشد و بالاخص درمناطق فقیرنشین شمار فراوانی از مردم بینوا به دلیل فقدان بهداشت، بیماری، گرسنگی و قحطی جان خود را ازدست دادند. گسترش احتکارکالا و دلالی قیمت آذوقه و ارزاق عمومی را بهشدت افزایش داده و جامعهی ایرانی را بامشکلات پایانناپذیربسیاری مواجه ساخت. خرید یکباره و غارتگونه ارزاق عمومی شهرها و مناطق مختلف کشور(نظیرگندم، آرد، سیبزمینی و غیره) توسط متفقین قحطیهای مکرری بهدنبال آورده و قیمت این کالاها را تا چندین برابر افزایش داد و البته مجموعه دولت و
حاکمیت را هیچگونه توانی برای جلوگیری ازآن همه ستمکاری و اقدامات غیرانسانی متفقین نبود و درموارد متعدد خواسته و یا ناخواسته خود عهدهدارانجام تقاضای بس زیانباراشغالگران میشد. قیمت برخی کالاهای مورد نیازعموم مردم ازچند صد درصد فراتررفته و ارزش پول کشوردهها برابرکاهش یافت. * رفتار دولت و مسئولان امر در مواجهه با خودسریها و ستمکاریهای متفقین اشغالگر نسبت به ملت ایران چگونه بود؟ - مردم کشور از اقشارمختلف درشرایط اشغال کشورو عدم اقتدارحکومت و دولت مرکزی دربرابر زورگویی و ستمکاری نیروهای متفقین کاملاً بلادفاع شده بودند و اشغالگران دربسیاری ازامورکشورفعال مایشاء شده و تقریباً هیچگاه اعتنایی به مقامات و کارگزاران ریزوکلان ایرانی نداشتند. و گزارشات پرشماری مبنی بربدرفتاری نیروهای متفق با ایرانیان و تجاوز به جان و مال و ناموس آنان، که البته بندرت مورد اعتنا قرارمیگرفت، به مسئولان امردردولت و غیرو ارسال می شد. متفقین بیمحابا تمام افراد معترض و مظنون به مخالفت را بازداشت و زندانی میکردند و سانسورخبری شدیدی درکشورحکمفرما بود. تمام امانات پستی و نامههای شهروندان ایرانی درادارات پست و غیرو توسط ماموران سانسورمتفقین
تحت کنترل و بازرسی قرار میگرفت و نصب رادیو دراتومبیلهای شخصی ممنوع بود. و درحالی که مردم کشوربهشدت تحت فشارهای عدیده مالی، بهداشتی، غذایی، حمل و نقل و غیرو بودند، متفقین علاوه برتامین نیازهای روزمره خود درشئوون مختلف، صدها تن ازخواروبار، آذوقه و مواد غذایی وغیرو را ازخاک ایران خارج میساختند. ازبسیاری شهرها گزارش میرسید که مقامات متفقین به کارگزاران محلی حکومت و دولت اجازه مداخله درامورکشوررا نمیدهند و خودسرانه به تضییع حقوق مردم میپردازند. * مطابق اسناد تاریخی حضور متفقین در کشور حتی ابعاد مختلف زندگی مردم کشورمان را هم تحت تاثیر قرار داده بود و نیروهای اشغالگر با به سخره گرفتن آموزه های اسلامی، به رفتارهایی مغایر با اصول اسلامی و انسانی دست می زدند. در چنین شرایطی انفعال حکومت مرکزی را چگونه می توان توجیه کرد؟ - بله گزارشاتی وجود داشت که نشان میداد دربسیاری ازشهرها و مناطق کشورسربازان و دیگرعناصراشغالگرآموزهها و شعائراسلامی مردم ایران را به سخره میگیرند و ازانجام هرگونه اقدام ضددینی و دیگرناهنجاریهای اجتماعی و فرهنگی فروگذارنمیکنند. دستگاههای اجرایی و مدیریتی و نیز محاکم قضایی و دادگستری
کشورهمواره تحت فشارمقامات نظامی و سیاسی و دیپلماتیک اشغالگرقرارداشتند و درموارد متعدد مقامات ایرانی را برای پیشبرد اهداف وخواستهای خود صریحاً امرونهی میکردند و چنان بهنظر میرسید که مجموعه دولت، حکومت و عامه مردم کشورزندانیان بلااراده قشون و مقامات سیاسی - نظامی متفقین هستند. همواره گزارشات متعددی ازغارت و یغمای علنی و آشکاراموال و داراییها و ارزاق و اندوختههای مردم کشورازاقشارمختلف توسط این اشغالگران گستاخ به مقامات مسئول دردولت و حکومت میرسید و بااین حال کسی را یارای پیگیری این گونه شکایات پرشمارنبود. دخالتهای اشغالگران تا خصوصیترین امورو فعالیتهای زندگی جامعهی ایرانی گسترش یافته بود و دولت و حکومت هم خواسته و یا ناخواسته آنان را مجاز دانسته بودند چنان که دلخواهشان بود امورریزو کلان زندگی ایرانیان را تحت سیطره و مراقبت خود قراردهند. به مقامات ایرانی هشدارداده شده بود اجاره ندهند اخبارمربوط به جنگ و دیگراخبارو گزارشات مربوط به متفقین و منافع آنان قبل ازاعمال سانسوردرنشریات و روزنامههای کشورمنتشرشود. بدینترتیب درطول قریب به پنج سال حضورنیروهای اشغالگرمتفقین درایران لطمات و صدمات جانی و مالی
فراوانی به مردم کشوروارد شده و آسیبهای فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی کمسابقهای برمجموعه کشورتحمیل گردید. دراین برهه بالاخص دولتهای وقت ایران و نیزنمایندگان مجلس، مقامات و کارگزاران محلی دولت و حکومت دراقصی نقاط کشورو بسیاری ازصاحبان نفوذ و قدرت به انحاء گوناگون تحت فشاراشغالگران بوده و خواسته و یا ناخواسته مجری و برآورنده اهداف و مقاصد اساساً خلاف قاعده و غیرانسانی آنان شدند. * بنابراین می توان نتیجه گرفت دولت مرکزی نه فقط عزمی برای مقابله با تجاوز نیروهای متفقین نداشت بلکه امکانات کشور را نیز در اختیار آنان قرار داده بود. درست است؟ - بله در این دوران علاوه برراه آهن سراسری ایران، اکثریت قابل توجهی ازراهها و خطوط ارتباطی، وسایل حمل و نقل، ماشین آلات، کارخانجات صنعتی و تولیدی، واحدهای لجستیکی و دیگرامکانات بالقوه و بالفعل صنعتی - تولیدی کشوردرراستای اهداف و خواستهای متفقین به کارگرفته شد و همزمان بانابودی و ازمیان رفتن قشون و دیگرواحدهای نظامی ایران و تجهیزات سنگین (نظیرشناورهای دریایی، هواپیماها، تانک و غیرو) بسیاری ازپادگانهاو مراکز نظامی، کارخانجات تولیدات نظامی و نظایرآن دراختیاراشغالگران قرارگرفت و
هیچ نشانی ازاستقلال سیاسی و اقتصادی کشوربرجای نماند و ازهرگونه تعرض و تجاوزبه ابتداییترین حقوق و منافع مردم ایران فروگذارنشد. لطمات و صدمات وارده برشئون مختلف کشوروجامعهی ایرانی دراین حد متوقف نشد و بخشهای وسیعتری از اقتصاد، سیاست و فرهنگ و دیگرمنابع ثروت و قدرت را به سوی نابودی و فروپاشی سوق داد. بدینترتیب قریب به پنج سال حضورمتجاوزانهی ارتش و سایرعوامل و عناصروابسته به متفقین درایران لطمات و اثرات زیانباربسیارفراوانی درشئون و سطوح مختلف جامعهی ایرانی به دنبال آورد و برمجموعه سیاست، اقتصاد، فرهنگ، اجتماع و مدنیت ایران آسیبهای به سختی جبران پذیرو بس عمیق و دیرپایی برجای نهاد. مردم ایران که طی حدود دودهه قدرت و سلطنت ظالمانه رضاخان آن همه مورد ستم و آزارقرارگرفته بودند، به سرعت گرفتارجورو تجاوزکاریهای غیرانسانی اشغالگران خارجی شده، دوران بسیارغمبارو تاسفباری را سپری کردند. حضورستمکارانه متفقین درایران و نابسامانیهای اجتماعی و معیشتی فراوانناشی ازآن، نظیرفقر، گرسنگی، قحطی، بیماریهای مسری و فراگیر، تحقیرملی و فرهنگی برخی ازمهمترین حوادث و رخدادهای سیاسی آن روزگاررا تحت الشعاع خود قرارداده و درآمد و
شد سریع دولتها و ناتوانی مجلس و حاکمیت دراداره کشورسخت موثرافتاد. چنان که همین بحران نان و قحطیهای مکرردربخشهای مختلف کشورکه اساساً ازحضوراشغالگران درایران نشات میگرفت به مثابه ابزاری دررقابتها و مبارزات سیاسی میان دولت و مجلس و نیزدربارو کشورهای اشغالگرمورد استفاده قرارگرفت. ازجملهی مهمترین این حوادث بلوای نان در17 آذر1321 و دردوران نخستوزیری احمد قوام بود. برغم آن که بحران نان ازکمبود مواد غذایی و غله، ناشی ازحضوربیگانگان، احتکار، ستمکاریهای فزایندهی اشغالگران و تورم ریشه میگرفت، بااین حال متفقین همین موضوع را دستاویزی برای تحت فشارقراردادن بازهم بیشتردولت، مجلس و مجموعهی حاکمیت ایران کردند. * در باره آسیبهای بهسختی جبرانپذیرتر متعاقب اشغال ناجوانمردانه خاک ایران توسط متفقین تبهکار هم اگر توضیحی دارید، بفرمایید. - بحرانهای عدیدهی ناشی ازاشغال بیرحمانه کشورتوسط متفقین چنان اقشاروسیعی ازمردم ایران را مستاصل و نومید ساخته بود که اساساً بندرت توان و فرصت پرداختن و حتی تفکردرباب مسائل مهمترسیاسی و اجتماعی کشوررا پیدا میکردند. سالها اشغال کشورصدمات و لطمات فراوانی به نیروی انسانی بالقوه و
بالفعل کشور وارد ساخته و زخمهای زایدالوصف باقی مانده ازدورهی سابق را با شدت بیشتری عمق بخشیده و می توان گفت درجلوگیری ازشکلگیری فضای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی امیدبخش درعرصهی کشور نقش قاطعی ایفا کرد. آگاهان به اموردرآن روزگاراشغالگران را نکوهش میکردند که با تداوم حضورستمکارانه و غیرانسانی خود درایران بهتدریج دوران سیاه حکومت رضاخان رادرحافظهها به فراموشی میسپارند و عرصهی زندگی و فعالیت را برای مردم ایران به گونهای بیسابقه تنگ میکنند. ازتبعات سوء حضوراشغالگران خارجی درایران گسترش بیشتر فساد مالی، اداری و مدیریتی دراقصی نقاط کشور بود. دزدی، گردنکشی، ارتشاء و ناامنی رونق روزافزونی پیدا کرده و درتنزل اخلاق عمومی جامعه تاثیرات سوء بسیاری برجای نهاده بود و همه اینها پیامدهای ناگوارفراوانی را متوجه جامعه ایرانی درشئون و سطوح مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی میکرد و بهویژه اعتبارو شان دولت، مجلس و مجموعه حاکمیت را که خود در بسیاری ازموارد سردمدارو پیشگام این همه ناملایمات و ناهنجاریها شده بودند درنزد افکارعمومی کشور به حداقل رسانیده شکاف دولت - ملت را سخت عمیقتر میساخت. * همانگونه که
مستحضر هستید بحث دریافت غرامت در اشغال ایران از سوی متفقین و بررسی کودتای 28 مرداد سال 32 موضوعی که پرونده آن از سوی مجلس شورای اسلامی بازگشایی شده است.به عنوان آخرین سئوال، چه رابطهای میان اشغال ایران در جنگ جهانی دوم با واقعه کودتای 28 مرداد 1332 میبینید؟ - میدانیم که سیاستها و اقدامات تجاوزکارانه و سلطهجویانه انگلستان در ایران دیرپا بود و بهتبع آن، دولتمردان و سایر قدرتمندان آن کشور که در این سلطهجویی و تجاوزکاری سهیم بودند، به جد میکوشیدند، حتی بیش از گذشته دامنه کمی و کیفی این نفوذ و سلطه تداوم پیدا کند. حداقل از اوایل دوران سلطنت قاجارها بدینسو، انگلیسیها در روندی تدریجی و مداوم در عرصههای گوناگون سیاسی و اقتصادی ایران نفوذی گسترده پیدا کرده بودند. همآنان بودند که موجبات سقوط قاجاریه و برقراری رضاخان در راس حاکمیت ایران را فراهم آوردند و در مقابله و پایمال ساختن حقوق و منافع ملت ایران در شئون و سطوح مختلف از هیچ کوشش غیرانسانی و شرمآوری فروگذار نکردند. در این میان، سرپلهای نفتی ایران در جنوب و جنوب غربی کشور، از آستانه جنگ جهانی اول بدانسو یکسره تحت سیطره غارتگرانه انگلستان قرار گرفته بود،
که همگان میدانستند در تامین سوخت نیروی دریایی انگلستان و برخی متحدانش در جریان جنگ جهانی اول نقش تعیین کنندهای ایفا کرده بود. رضاشاه در طول دوران سلطنت در روند تداوم سراسر گسترش یابنده منافع نامشروع انگلستان در منابع سرشار نفتی ایران بسیار تعیین کننده و موثر ایفای نقش کرده بود. اما در آستانه جنگ جهانی دوم و به ویژه با گسترش پیشروی ارتش آلمان به درون قلمروهای شوروی، انگلیسیها سخت نگران منافع نفتی گرانبهای خود در ایران شده بودند و این نگرانی بهوجود آمده بود که هرگاه شوروی نتواند در برابر آلمانیها مقاومت کند، در آیندهای نه چندان دور، مناطق نفتی ایران در معرض خطر قرار خواهد گرفت. بدینترتیب بود که میان ضرورت کمک نظامی و لجستیکی به شوروی و لزوم حفظ سرپلهای نفتی ایران از هرگونه خطر احتمالی از سوی آلمانیها، تقارنی اجتنابناپذیر پیشامد کرده بود. بنابراین در طول دوران اشغال ایران (1320-1324)، انگلیسیها در راستای دفاع از منافع نامشروع خود در مناطق نفتی ایران، سخت فعال بودند و چه بسا مراقب بودند متفقینشان (آمریکا و شوروی) که همزمان ارتشها و ماموران اطلاعاتی و سیاسی و... دیگرشان را به ایران گسیل داشته بودند،
نتوانند طمع سهیم شدن در سرپلهای نفتی ایران (به ویژه در حوزه نفتی تحت سیطره انگلستان) را از قوه به فعل درآورند. بدینترتیب جنگ جهانی دوم در شرایطی پایان یافت که انگلستان همچنان بر سرپلهای نفتی ایران سلطه انحصاری داشت. و در طول سالهای نیمه دوم دهه 1320 هم از هیچ تلاشی برای جلوگیری از شکلگیری و گسترش نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران فروگذار نکرد. اما هنگامی که برغم تمام توطئههای داخلی و خارجی، ملت ایران نهایتا نفت خود را ملی کرده و از شرکت سابق نفت انگلیس و ایران خلع ید کرد، انگلیسیان سلطهجو با همکاری عوامل داخلی و نیز همپیمانی پیدا و پنهان آمریکاف از هیچ کوششی برای به ثمر نشستن دستاوردهای ملی شدن نفت ایران فروگذار نکرده و نهایتا هم در 28 مرداد 1332 آن کودتای شرمآور را به ملت ایران تحمیل کردند؛ کودتایی که تقریبا در تمام 25 ساله پایانی حیات رژیم پهلوی سلطه انگلستان و آمریکا و کنسرسیوم نفتی تحت حمایت آنان را بر سرپلهای نفتی ایران تضمین کرده و فراتر از آن در پایمال ساختن و نادیده گرفته شدن حقوق و منافع سیاسی و سرزمینی ایران (در شئون گوناگون) نقش تعیین کنندهای ایفا کرد.