مستغاثی: برخی فیلمسازان ما با گرفتن گچ نقرهای و بلورین دچار توهم شدهاند
این منتقد در گفتگوی تفصیلی با «نسیم»: حداقل ۷۰ درصد فیلمها جز روسری بازیگر، اثری از فرهنگ ایرانی ندارند/ بعد دوم خرداد همه خط قرمزها را شکستند و همه جور پشتک وارو زدند، اما سینما دچار اضمحلال شد
خبرگزاری «نسیم»/ طی مدت اخیر و پس از روی كار آمدن تیم جدید مدیران سینمایی كشور، برخیها كه همیشه هم گلهمند هستند مدعی باز شدن فضا شدند از این بابت كه بهتر میتوان كار كرد. البته مدیران هم ساكت ننشستند و سراغ برخی فیلمسازان قدیمی رفتهاند تا باز هم در این سینما با فیلمی دیگر، كسب تجربه كنند.
تجربهای كه برای فیلمسازان اسم و رسمدار ما حداقل در سال اخیر چندان دلچسب نیامد؛ اینقدر كیفیت كارشان پائین بود كه توی ذوق مخاطب خورد. برای همین نیز به اعتقاد بسیاری باید جا را برای فیلمساز جوان امروز با نگاه همین امروز و فردا باز كرد تا كارشان را از دل همین جامعه بگیرند نه قصههای پوسیده و كهنه كه دیگر رنگی برای تماشاگر هم ندارد.
همین نقد و انتقاد هم مایه دردسری است از این بابت كه هر كس مدعی است؛ نظر دادن بد نیست اگر بخواهد سند باشد باید حفظ چارچوب نقادی كند. از این بابت پای صحبتهای سعید مستغاثی یكی از منتقدان قدیمی سینما نشستیم.
گفتگوی خبرنگار «نسیم»، با او را میخوانید.
* جریانی در دوره جدید مدیریت سینمایی شكل گرفت مبنی بر بازگشت به یك سری فیلمسازان به اصطلاح پیشكسوت. سیر فیلمسازی و حضور جوانها را طی این چندساله شاهدیم كه انصاف كار برخی از آن هم خوب است. خود شما این روند بازگشت به سمت پیشکسوتان را نیاز سینما امروز میدانید یا نه؟
این بحث پیشکسوت از جمله مباحث عجیب و غریب در سینمای ایران است. این مباحث بیشتر به مسابقات ورزشی می خورد. در سینما شخص مفهوم ندارد بلکه به خاطر آثار او است که مورد احترام قرار میگیرد.
در سینمای استاندارد جهان تعارف جایی ندارد. متاسفانه ما با این قبیل ماجراهای پیشکسوت و تعارفات موجب شدیم تا خود امثال فیلمسازهایی مثل داریوش مهرجویی و مسعود کیمیایی امروز به بیراهه بروند. دست زدن برای آنها و فرش قرمز پهن کردن برای آنها در هر شرایطی در سینما معنا و مفهومی ندارد.
متاسفانه هرچه فیلمسازهای قبلی بد فیلم می سازند بیشتر مورد تشویق قرار می گیرند. این قبیل تعارفها در حیطه سینما اصلا نمی گنجد. این مسئله همیشه وجود داشته و برای الان هم نیست.
* من هم فكر نمیكنم ربطی به این دولت و آن دولت داشته باشد. چون مدیران ما هم دور تكرار میزنند. میآیند، میروند و باز هم...!
البته؛ متاسفانه این وضعیت در قبل از دولت سازندگی، زمان این دولت، دولت به اصطلاح اصلاحات و چه دولت اصولگرا وجود داشته و فرش قرمز همیشه برای آنها پهن بوده است. در اصل کی بوده که اینها نبوده باشند؟
وقتی دولت جدید آمد همه گفتند فضا باز شد و ما داریم نفس می کشیم. کی این قبیل فیلم سازان نبودند؟ آنها همیشه بودند. از "کیمیایی" در دولت دهم تجلیل شد درحالیكه هیچ وقت جایزه اول جشنواره را نگرفته بود که گرفت آن هم برای یک فیلم بسیار سطح پایین از او تجلیل شد و یا "مهرجویی" که هر سال در جشنواره جایزه می گیرد.
"مهرجویی" در دولت آقای احمدی نژاد بود که فیلم ضعیف "نارنجی پوش" او جایزه گرفت و او گفت که این بهترین جشنواره بود. آقای "بیضایی" در همان دولت احمدی نژاد آمد و جایزه گرفت. همچنین در سال 87 و در دولت نهم جایزه تدوین را گرفت.
آقای "تقوایی" اگر فیلم نمی سازد به دلیل تنبلی خود او است. همه افراد اطراف او می دانند که او فرد فیلم نسازی است. او به زور فیلم می سازد و این موضوع را از اطرافیان او می توان پرسید. حتی همین "بهمن فرمان آرا" که در دولت نهم فیلم را ساخت. "رخشان بنی اعتماد" فیلم "خون بازی" او در دولت احمدی نژاد جایزه گرفت.
حتی فیلم "زادبودم" در دولت احمدی نژاد جایزه گرفت. حالا از این بگذریم که دولتها ملاک های مشخصی ندارند و فیلمی در یک دولت توقیف است و در دولت دیگری رفع توقیف. این وضعیت به خاطر نداشتن ملاک است و نه اینکه انها مورد هجمه قرار گرفته باشند.
شما به سایر جشنواره های دنیا نگاهی کنید و ببینید که چند فیلم ساز قدیمی داریم؟ زیرا بیشتر فیلمسازان را جوانان تشکیل می دهند. این موضوع حتی در جشنواره های چون کن و برلین دیده می شود و هرسال شاهد فیلم سازان جدیدی هستند. این فیلم سازان جوان هم هستند که جوایز را دریافت می کنند.
* این قضیه به مشكل مدیریت برمیگردد؟
مشکل مدیریت نیست. بلکه تفکر است. زیرا وقتی مدیریت تغییر می کند وضع همان است که بوده و تغییری نمی کند. از زمان مدیریت آقای "بهشتی" تا دولت سازندگی، تا دولت اصلاحات و مرحوم "سیف الله داد"، "پزشک" و "احمدیان" و بعد از آن دولت احمدی نژاد و "جعفری جلوه" و "شمقدری" و همه آنها یکی هستند و فرقی با هم ندارند.
حتی وقتی دولت احمدی نژاد سر کار آمد کلی فیلم از دولت اصلاحات توقیف بود که در این دولت آزاد شدند. این امر هم به دلیل سلیقه ای بودن کار است. زیرا بسیاری از این افراد همیشه هستند و در حال دور زدن در این مدیریت ها هستند. زمانی که تغییر عمده ای رخ نمی دهد چه انتظاری باید داشت.
* پس معتقدید كه این ترکیب و چهرههای همیشه مدیر سینمای ما، باید عوض شود.
بله. باید افرادی را بیاوریم که جدید باشند و فضا را دگرگون کنند.
* همچنانكه قبل از اینكه جواد شمقدری هم بیاید، خیلی از فیلمسازان ما می گفتند ای کاش کسی بیاید که سینما را بشناسد. آوردند اما درست یا غلط، 4 سال او را زدند.
این تفکر که اصلا غلط است. این موضوعی است که در کلیه روند مدیریتهای ما وجود دارد. از اوایل انقلاب یادم هست که می گفتند مثلا وزیر کار باید کارگر باشد و یا وزیر کشاورزی خود کشاورز. البته این تفکری کاملا اشتباه است. زیرا مهمترین عاملی که باید اینجا قرار بگیرد مدیریت است.
مدیریت برای خود یک نوع فن است. متاسفانه ما هنوز معنی و معنای صنف را درک نکردهایم که اصلا صنف چیست. برای همین است که در برنامه های مختلف تلویزیونی از جمله برنامه "هفت" هم که الان پخش می شود استباهاتی را میبینیم.
قبل از "شمقدری" در زمان مرحوم "سیف الله داد" هم این کار را کرده بودیم که یک فرد آشنا به امور در راس کار قرار بگیرد. یک مدیر خیلی مهم نیست فیلمسازی مولف باشد بلکه باید مدیریت را بداند. اگر در سینمای کشور به این موضوع توجه شود بسیاری از مشکلات ما حل می شود.
* در هر دورهای هم عدهای منتظرند مدیری كه حتی در فكر و اعتقاد با آنها جور نیست را به چالش بكشیند چه اصولگرا باشد چه اصلاح طلب گرچه در مورد دومی من بیشتر احساس میكنم كه تاب همراهی ندارند.
ببینید من مقداری با این اصولگرا و اصلاح طلب ها مشکل دارم. من نه اصولگرا را اصولگرا و نه اصلاح طلب ها را اصلاح طلب می دانم. اصلا کی چپ و کی راست است و کدام یکی از آنها مفهوم چپ و راست را میدانند؟
این دیدگاه و برداشت اصلا معنا و مفهوم ندارد. قبلا اشاره کردم که برخی از دوستان و مدیران در هر 4 دولت گذشته بودند. این چه چیزی را می رساند؟ یعنی چه؟ همه افراد مدیران سینمایی در دولتهای مختلف دائم در حال دور زدن هستند.
مدیران سینمایی ما، افرادی هستند که در دولتهای قبل هم حضور داشتند و اینگونه نبوده که از بیرون فردی داخل شده باشد. حجتالله ایوبی صرفا فردی در آن راس است ولی همه افراد دیگر همان هایی هستند که در گذشته بودند. به عنوان مثال آقای رضاداد دو سه سال در دولت احمدی نژاد رئیس فارابی، دبیر جشنواره فجر و... بوده است.
* ولی خب وقتی این دولت یازدهم امد، همه فیلمسازها گفتند شرایط تغییر کرد و امید آمد و اینجور مباحث.
خیلی دوست دارم و می خواهم ببینم که حاصل کار فضای جدید این فیلم سازان چه خواهد شد. زیرا همه اینها را می شناسیم. ببینید که جشنواره امسال چه خواهد شد. با اینکه در جشنواره قبل گفتند که 70-80 درصد کارها برای دولت قبل است. این درحالی بود که این میزان بعد از روی کار آمدن دولت کارهای خود را ساخته بودند.
سینمایی که هنوز بر روی ساختارهای خود مشکل دارد، سینمایی که 80 -90 درصد آن زیر فقر استاندارد است اصلا نمی شود به آن سینما اطلاق کرد. این فیلم ها یک سری تصاویر متحرک است. نمی توان به آن فیلم های سینمایی گفت. لابد اینگونه می خواهند ادعای فرهنگ و بالابردن فرهنگ را بکنند؟
متاسفانه بسیاری از سینماگران بعد از پیشکسوتان نیز در یک سری از توهمات خود مانده اند. زیرا 20 - 25 سال است که هر کاری ضعیفی که کردند همه تعریف و تمجید کردند و جایزه دادند؛ حالا فکر کردند که خبری هست.
آن سوی دنیا هم که برای چند جشنواره خرد و ریز هم که سر و دست شکانده اند و گچ نقره ای و گچ بلورین گرفته اند فکر می کنند که خدای سینما شده اند و دیگر کسی حریف آنها نیست. این در حالی است که اینها واقعا در جلساتی به لحاظ سینمایی باید بررسی شوند.
* و حتی در مورد فیلمهای جشنواره امسال كه مدعی بودند بسیاری از فیلمسازان خوب ما حضور داشتند!
در جشنواره فجر امسال 80-90 درصد فیلم ها اصلا در حد سینما هم نبود. فیلم هایی همانند "اشباح" و "متروپل" که دیگر هیچ، آنها را باید کنار بگذاریم.
یک بار برای همیشه باید ببینیم که سینمای ما چه دارد. آن هم باید بدون تعارف و توهمات بررسی شود. بعد از دوم خرداد هرچه خط قرمز بود که آقایان شکستند. دست و پای انها دیگر بسته نبود و انواع پشتک و وارویی بود که آقایان زدند. اما چه اتفاقی افتاد ؟ بیشتر تماشاگر از سینما فراری شد. سینما بیشتر دچار اضمحلال شد.
این اتفاقات در زمانی رخ داد که بیشتر این مجامع صنفی دست آنها بود. می بینیم که در هیچ وادی شاهکاری خلق و فیلی هوا نشده است.
* به جشنواره و حضور در فستیوالهای خارجی هم اشاره كردید. اما مگر میشود حضور پیدا نكنیم؟ مخالف حضور فیلم ایرانی، در جشنواره های خارجی که نیستید؟
نه مگر می شود که مخالف باشیم؟ اصلا چرا باید مخالف باشیم؟
* این بحث من هم هست که چرا باید مخالف باشیم؟ چون برخی این ادعا را دارند. البته من هم به شخصه معتقدم ابتدا فیلم ایرانی باید به درد مخاطب ایرانی بخورد.
ما دو سمت داریم که اینها بدون معلومات و تحصیلات درحال شعار دادن هستند. به عبارتی بهتر چه آنهایی که می گویند به جشنواره ها برویم و چه آنها که اعتقادی به رفتن ندارند. اینها دلیل خاصی برای نظر خود ندارند. سینمای ما باید اول یک سینمای ملی قوی استاندارد باشد. در این هم فکر نمیکنم کسی شکی داشته باشد.
ما بدون اینکه سینما را یاد بگیریم و روی مقوله سینما قوی شویم در یک سری از این جشنواره ها رتبه و برگزیده شده ایم. در حقیقت ما سراغ خود سینما نرفتیم و هدف اصلی را گم کردیم.
قرار بود ما با این جشنواره ها و در بازارهای بین المللی، اکران جهانی بگیریم و در بازارهای جهانی فیلم خود را برای افکار عمومی جهان اکران کنیم. قرار بوده این امر محقق شود ولی نشده. در این حوزه هم هیچ آماری وجود ندارد. فارابی و نشریاتی که از سینما می نویسند کوچکترین آماری از حضور سینمای ما در سطح جهانی ندارند.
در سال 900 جشنواره در سرتاسر دنیا برگزار می شود. اگر کل فیلمهایی که در طول تاریخ ایران ساخته شده را درنظر بگیریم به هر کدام 4 تا 5 جایزه می رسد. ما در جشنواره رفتن مشکلی نداریم. این قبیل جشنواره هایی که در خارج برگزار می شود یک جور دکان چند نبش است.
به غیر از دو سه جشنواره بزرگ همانند "کن" و "برلین" مابقی به علت اینکه در شهرهای کوچک برگزار می شوند برای آن اعتباری محسوب می شوند و بودجه هایی خاص برای آنها درنظر گرفته می شود. البته جشنواره های بزرگی چون "کن" هم برای خود مانیفستی خاص دارند.
فیلم های مثلا آمریکایی و یا ژاپنی را خیلی راحت می شود فهمید که برای همان کشور است اما 70-80 درصد فیلم های ایرانی را نمی توانیم بفهمیم که ایرانی هست یا نه. البته غیر از آن روسری که سر زن فیلم است. فیلم های ما کلا از فضای جامعه و فرهنگ ما جدا است.
*به این تقسیم بندی سینما به خودی و غیر خودی چطور؟ به هرحال خیلیها این نوع حرفها را میزنند. مثال آن را هم دیدهایم در بزرگداشتها، جایزه دادنها و امثالهم.
تقسیم بندی سینما به خودی و غیرخودی را که اصلا قبول ندارم. زیرا این تقسیم بندیها از سر بی سوادی وضع شده است. شما می بینید که فیلمسازی هم که خودی بوده و رانت هم خیلی خورده حالا که به او رانت ندادند و رفته، اپوزوسیون شده است.
بالعکس فیلمسازی هم بوده که به نظر ما دگراندیش است فیلمی میسازد که خیلی هم قابل قبول است. کلیت سینمای ما دارای مشکل است و این تقسیم بندی ها همه از سر بی سوادی است. چرا؟ زیرا کلیت این سینما روندی ناهمگون و ناهنجار داشته است. این موضوع را مدیریت سینمای ما درک نکردند.
مدیریت سینمای ما در وهله اول خودش فشل است. آنها باید افرادی باشند و مشاورانی کار بلد داشته باشند. مدیریت سینمای ما مسائل سوق الجیشی و امنیتی امروز کشور را می شناسد.
مسئله سینمای ایران به صورت تکی قابل حل نیست. فضای فرهنگی ما باید اصطلاح شود و تا این اصلاح نشود نه سینمای ما و نه نشریات و مطبوعات ما وضعیتشان درست نمی شود.
مقام معظم رهبری در سخنان خود می فرمایند که مسئله اصلی ما علوم انسانی و سبک زندگی است. ان اصل اساسی که حضرت آقا می فرمایند پرداختن به علوم انسانی است.
ما باید به آقای روحانی و حوزه علمیه بگوییم که باید و کمپانی فیلمسازی ایجاد کنید. شماها باید اجتهاد کنید که تکلیف ما با این سینما، هنر و اقتصاد چیست.
* به جریان نقد و نقدنویسی هم گریزی بزنیم. به نظرم بحثی که الان در سینما وجود دارد مبنی بر اینکه منتقدان سواد لازم را ندارند درست همانند سینمای ما است.
بله دقیقا. اگر ما در کشور فیلمساز بزرگی داشتیم باید منتقدان بزرگی هم داشتیم. در حقیقت حیطه نقد ما همانند حیطه سینمای ماست. آسیب های این حیطه هم کم سوادی است. حیطه نقد وادی آفرینش است. فردی که نقد می نویسد در حال ایجاد دنیای دیگری است.
وقتی فردی نقد تحلیلی فیلمی را می نویسد دنیایی را خلق می کند که هم به ما، هم به دیگران و هم به فیلم ساز کمک می کند. چقدر داریم منتقدینی که در طول تاریخ به سینما کمک کردند. مگر موج نو سینمای فرانسه را چه کسی بوجود آورد ؟ منتقدین سینما بودند.
بسیاری از فیلم هایی که در سینمای جهان معروف شدند را چه کسی معروف کرده است ؟ جواب؛ منتقدین است.
* پس چرا ما كمتر این منطق را داریم؟
متاسفانه به دو دلیل حیطه نقد ما از این مسئله خالی است. این هم به دو دلیل است. یک، به علت همان مسئله علوم انسانی است که قبلا ذکر کردم که یقه سینماگران و غیر سینماگران را گرفته است. دوم، به دلیل فضایی است که بعد از دوم خرداد اتفاق افتاد و نشریات فراوانی منتشر شدند.
البته در قبل از این زمان نقدنویسی مقداری مشکل بود. همچنین نشریات کم و تعداد منتقدین از نشریات بیشتر بودند. البته چند نشریه ای در آن زمان فعالیت می کردند ولی به آن صورتی که باید نبودند.
این موجب شده بود که نقدنویسی به رقابتی تبدیل شود. اما بعد از دوم خرداد بود که خیل نشریات بیرون ریخت و همه هم خواستند که به سینما بپردازند. آن هم سینمایی که در طول سال 60 الی 70 فیلم بیرون می داد ولی 600 نشریه و روزنامه می خواستند که به سینما بپردازند.
این خیل عظیم موجب شد که آسیب هم به همراه داشته باشد. به علت اینکه نشریات هم زیاد بود دیده می شد که یک منتقد در 10 نشریه مطلب می نوشت. این نشریات شامل روزنامه، هفته نامه، ماهنامه بود. به قول معروف چقدر کسب می کرد که می خواست پس بدهد ؟ مهمترین مسئله برای یک منتقد فیلم دیدن است.
متاسفانه به غیر از زمان جشنواره فیلم فجر و با بلیط مجانی، چقدر سینمای روز دنیا و سینمای کلاسیک را تعقیب می کنند ؟ متاسفانه امروزه منتقدی پیش من می آید و می گوید که چه فیلمی را و چگونه ببیند. این یعنی ان عشق و علاقه در او وجود ندارد و چیزی هم از او در نمی آید.
یک منتقد برای نقد نویسی باید تاریخ کشور خود و تاریخ جهان را هم بداند. اگر این تسلط را نداشته باشد چگونه می خواهد آن را تحلیل کند. خیلی فیلم ها در خود ارجاعات متنی و فرامتنی دارد و اگر منتقد اینها را نشناسد نقد بیهوده و بی فایده ای می نویسد.
منتقد خوب یک نویسنده خوب است. او از سواد نوشتن خوبی برخوردار است. همچنین می تواند کلمات را خیلی خوب بکار ببرد. متاسفانه بسیاری از آنهایی که ادعای نقد نویسی دارند این مسائل را بلد نیستند.
**تهیه و تنظیم گفتگو از محسن غلامی (قلعهسیدی) - خبرنگار «نسیم»