موسی حقانی: ملک المتکلمین؛ یک فراماسونر بهایی بود

کدخبر: 915551

این کارشناس تاریخ معاصر در گفتگوی تفصیلی با «نسیم» اظهار داشت: ملک المتکلمین در تالیف و انتشار کتب ضاله که سراسر اهانت به علما است مباشرت و مشارکت داشته است

به گزارش خبرنگار «نسیم» با توجه به تصمیم شهرداری مبنی بر بازسازی مقبره و منزل ملک المتکلمین یکی از سخنوران دوره مشروطه که به دست عمال محمدعلی شاه در باغشاه کشته شد برای بررسی بیشتر شخصیت این به اصطلاح مشروطه خواه به سراغ دکتر موسی حقانی کارشناس تاریخ معاصر رفته و اقدامات و منش ملک المتکلمین را مورد برسی قرار دادیم.

در ادامه مشروح گفتگوی تفصیلی «نسیم»، با این استاد تاریخ معاصر از نظر می گذرد.

ملک المتکلمین، فساد عقیده داشت

نسیم: ملک المتکلمین که بود؟ کمی از سوابق و شخصیت وی را بیان کرده و بگویید چرا به این نام خوانده می‌شد؟

موسی حقانی: میرزا نصرالله بهشتی اصفهانی معروف به ملک المتکلمین از چهره‌های سیاسی مشروطیت است که قبل از مشروطه هم در کشور فعال بوده، وی در اصفهان سکونت داشت و به واسطه برخی عقاید که اظهار می‌کرد از سوی علمای اصفهان به جرم بابی گری تکفیر شد و مجبور به ترک اصفهان گردیده و به شیراز رفت.

در شیراز نیز اظهاراتی را از او ثبت و ضبط کرده اند که حکایت از فساد عقیدتی وی دارد و همین باعث شد در شیراز هم دوام نیاورد، لذا به تهران که در آن زمان پایتخت بوده می آید.با این وجود در تهران هم شهرت به بابی گری و وابستگی به فرقه ضاله بابیه داشت.

فردی بابی، با ظاهر روحانی!

وی با برخی از انجمن های قفقازی و ... مربوط شد و آنها هم سعی کردند از قابلیت سخنوری ملک المتکلمین استفاده کنند. با توجه به اینکه وی به ظاهر لباس روحانیت بر تن داشت و سعی داشت از این ظرفیت برای پیشبرد اهداف فرقه ای خودش استفاده کند احتمالا برخی بدون دانستن این پیشینه ها از او در منابر و سخنرانی ها استفاده می کردند. هر چند ما گزارشی داریم که در تهران او را برای سخنرانی آوردند که بلافاصله بعد از سخنرانی اش طلاب اعتراض نمودند که چرا کسی که لامذهب است و متهم به بابی‌گری است در جمع طلاب برای سخنرانی دعوت کردید.

بالاخره آن فضای انقلابی که در مشروطه ایجاد شده بود باعث شد بعضی ها اغماض کنند و پیگیر این نوع مشکلات ملک المتکلمین نباشند.

نسیم: کمی از فعالیت های ضد اسلامی وی گفته و بفرمایید آیا انتساب وی به فرقه بهائیت درست است؟

موسی حقانی: در سال 1318 قمری ملک المتکلمین به همراهی سیدجمال واعظ و چند تن دیگر از جمله میرزا اسدالله نایینی که منشی کنسولگری روسیه است کتابی را به نام «رویای صادقه» منتشر می‌کنند که در طعن علمای اصفهان است و اهانات بسیاری را به علمای اصفهان داشته است. از جمله مرحوم آیت الله آقانجفی اصفهانی که از علمای برجسته ایران است.

ملک المتکلمین و چاپ کتابی سراسر اهانت به علما

این کتاب اثر بدی داشت و به قدری موهن بود که امکان چاپش در ایران نبود و با کمک منشی کنسولگری روسیه یعنی میرزا اسدالله نایینی در روسیه منتشر شده و در ایران پخش شد.

در هر صورت این اتهام به ازلیت و بابی گری درباره ملک المتکلمین هم در منابع عصر خودش موجود است و هم در تحقیقاتی که بعدا در خصوص انقلاب مشروطه صورت گرفت موجود است.

علمای دیگر هم اگر به این نتیجه نرسیده بودند که او بابی است اما به فساد عقیده او رسیده بودند. مثلا آیت الله حاج محمد خمامی که از علمای برجسته گیلان به حساب می آید، پای یکی از سخنرانی‌های ملک المتکلمین در رشت حضور داشت. وقتی سخنان وی تمام شد، گفت: «گفتار این مرد با اصول مسلمانی مباینت دارد»، یعنی با اسلام نسبتی ندارد.

به هرحال مسئله انتساب وی به بهائیت چیزی نیست که طیف خاصی درباره ملک المتکلمین گفته باشند و تقریبا از منابع موجود وابستگی وی به فرقه ضاله بهائیه قطعی است. البته مهدی بامداد در کتاب «شرح حال رجال ایران» گفته است که «ملک المتکلمین ابتدا بابی شد و سپس به ازلی تغییر مسلک داد»، که هر دو این فرق جزو فرق ضاله است.

در «روزنامه خاطرات عین السلطنه» اگر ببینید با صراحت از وابستگی او به فرقه بهائیت و ازلی‌گری وی صحبت شده و در دیگر منابع عصر مشروطه هم این کاملا روشن است. متاسفانه تکاپوهایی که برای بازسازی مقبره و منزل ملک المتکلمین صورت میگیرد از این جهت است که گمان می کنند چون وی در نهضت مشروطه حضور داشته لذا انقلابی است و در راستای منافع کشور، اسلام، ایران و روحانیت حرکت کرده است.

نسیم: بابی‌گری ملک‌المتکلمین چه ارتباطی با مشروطه‌خواهی وی داشت و اساسا می‌توان او را یک مشروطه‌خواه دانست؟

موسی حقانی: آدمهایی در مشروطه حضور داشتند که اصلا مشروطه خواه نبودند و قصدشان از حضور در مشروطه فقط بهم ریختن اوضاع بوده. در جریان مشروطه برخی مشروطه خواه بودند، برخی مشروعه خواه بودند، برخی غربگرا بودند، اما برخی فقط آشوب طلب بودند و اساسا دنبال آشوب بودند.

به نظر میرسد اعضای فرقه بابیه و ازلیه در زمره آشوب طلبان بودند که ملک المتکلمین هم از همین دسته است. شما می بینید که در عین اینکه با مشروطه خواهان ارتباط دارد با ظل السلطان هم که یک شاهزاده مستبد قاجاری است ارتباط دارد و با سالارالدوله که چهره مستبد قاجاری است هم ارتباط دارد و بیشتر تلاش او برای پر کردن جیب خود است.

سیدجمال واعظ و ملک المتکلمین، رشوه گیر بودند

در منابع عصر مشروطه با صراحت از رشوه‌گیری‌های سیدجمال واعظ و ملک المتکلمین از چهره‌های مختلف و مردم صحبت شده است. لذا پس از مشروطه این دو نفر به طرز شگفت‌انگیزی از نظر مالی تغییر کردند و عمده اش به همین رشوه‌ستانی از شخصیت‌ها مربوط است.

ما پای ملک المتکلمین را در اغلب اغتشاشاتی که توسط انجمن‌ها در عصر مشروطه بعد از صدور فرمان مشروطه رخ داد در میان می بینیم حتی در انجمن مخفی که به عنوان انجمن ملی از آن یاد می کنند که در باغ سلیمان خان میکده در نزدیکی دروازه قزوین تهران برگزار می شد ملک المتکلمین جزو چهره های شاخص است که دراین جلسات حضور دارد و در حقیقت آن تجمع، تجمع بابی ها و ازلی هاست برای ایجاد اغتشاش در ایران و در همانجا عنوان می شود که ما باید آتش اختلافات را در ایران شعله ور کنیم. اختلاف بین طرفداران امین السلطان و طرفداران عین الدوله ایجاد کرده و در روحانیت و بیوت علما نفوذ کنیم.

اساسا طرح شورش و آشوب در همان باغ سلیمان خان میکده ریخته می شود که از آن به عنوان طرح انقلاب یاد می کنند.در حالی که این تجمع تجمع تعدادی بابی و ازلی و افرادی مشهور نظیر اردشیر جی بود و بنایشان برهم ریختن اوضاع ایران بود.

ازلی‌ها دنبال انتقام گیری از قاجاریه و روحانیت بودند لذا آشفتگی اوضاع مطلوبشان بود تا لجام امور کشور را به دست بیاورند و مشروطه خواهی بهانه ای شد که برخی برای رسیدن به خواسته های خود و ایجاد آشوب در کشور در آن حضور یابند.

همان طور که می دانید وقتی مشروطه تصویب شد به جای اینکه اوضاع کشور آرام شود اغتشاشات در کشور افزایش پیدا کرد و به حدی رسید که منجر به اشغال ایران توسط روسیه و انگلیس شد. همه اینها بر می گردد به اغتشاشاتی که انجمن ها در ایران سر منشأش بودند. و ملک المتکلمین هم با آنها ارتباط داشت.

ارتباط ویژه ملک المتکلمین با اردشیر جی، سرجاسوس انگلیس در ایران

یکی از مسائلی که ما درباره ملک المتکلمین باید به آن بپردازیم ارتباط ویژه او با اردشیر جی، سرجاسوس انگلیس در ایران است. اردشیرجی وی را جزو دوستان خوب خودش معرفی میکند و بعد وقتی نقش مشترک اینها را در برخی اغتشاشات در دوره مشروطه بررسی می کنیم می بینیم که تحرکات وی منشا خارجی داشته و وابستگی به انگلستان کاملا مشهود است.

نسیم: در خصوص فساد عقیده ملک المتکلمین چه شواهدی در دست است؟

موسی حقانی: در خصوص فساد عقیده او افراد مختلفی اظهار نظر کردند و حرف‌های ساختار شکنانه ای را از او نقل می کنند. مانند شرکت در مجالس شرابخواری .در برخی منابع مثل روزنامه خاطرات عین السلطنه به مواردی اشاره می شود که کفرگویی محض است که از سوی همین ملک المتکلمین در مجالس خصوصی اظهار می شود.

یکی دیگر از ویژگی های وی عضویت در تشکیلات لژ فراماسونری است. وی از اعضای لژ فراماسونری بیداری ایران بود. در اینجا نیز با افرادی مانند اردشیر جی و بسیاری از کسانی که در دوره مشروطه با فراماسونری و انجمن های مخفی ارتباط داشتند همکاری گسترده ای داشت که در منابع آمده و اسناد و مدارکش منتشر شده.

از جهت تندروی هم از جمله کسانی بودند که به شدت فضای ایران را آشفته می کردند و حتی رفتارهای ایشان باعث شد که چهره های مشروطه خواهی که نسبتی با جریان های دینی ندارند به اینها حساس شده و اعتراض نمایند.

ملک المتکلمین عضو فعال حزب سوسیال دموکرات ایران

ملک المتکلمین از اعضای فعال حزب سوسیال دموکرات ایران است که مرکز اصلیشان باکو بوده و ملک المتکلمین به جهت تندرو بودن اینها و نقششان در بحران های دوره مشروطه عضو این گروه بوده. همه این بحران ها باعث شد تا کشور از لحاظ سیاسی به بن بست برسد. تصادمی که با تحرکات اینها و دربار قاجار به وجود آمد منجر به ترور محمدعلی شاه و به توپ بسته شدن مجلس که منشاش آشوب طلبی بی رویه این افراد است.

در منابع مشروطه وقتی به تحرکات سیدجمال واعظ و ملک المتکلمین می رسیم عین السلطه ملک المتکلمین را صدبرابر شورش طلب‌تر از سید جمال واعظ میداند و می گوید: «تمام نیت و همتش معطوف اغتشاش است. بیشتر مردم از حرکاتش بری شده اند و اشاره می کند که مجموعه رفتار های او منشا آشوب و اغتشاش در کشور است».

در به توپ بسته شدن مجلس و دستگیری ملک المتکلمین باز رفتاری که این فرد از خود نشان می دهد که آشکار می‌کند به هیچ اصلی قائل نیست و بیشتر به فکر نجات خود و پر کردن جیب خود است. او حتی در باغشاه به محمدعلی شاه پیشنهاد همکاری می دهد و التماس می‌کند تا او را نکشد. در حالی که در همان مکان مرحوم سیدعبدالله بهبهانی را با اینکه یک روحانی برجسته بود کتک می زنند و وی رفتار کاملا متفاوتی نشان می دهد.

وقتی کسی دنبال این است که با ارتباط با شاهزاده ها پولی برای خود دست و پا کند و با بهم ریختن اوضاع از آب گل آلود ماهی بگیرد طبیعی است با اتفاقی که در باغشاه برایش رخ دهد به جای ایستادگی و مقاومت دست به دامن محمدعلی شاه شود. حتی در منابع طرفدار مشروطه و دوستان ملک المتکلمین نکاتی که مطرح شد وجود دارد.

مجدالاسلام کرمانی کتابی دارد تحت عنوان «تاریخ انحطاط مشروطه» که بررسی خوبی از مجلس اول ارائه داده نویسنده که از دوستان ملک المتکلمین است. و برخی معتقند هم مسلک او نیز هست می نویسد: «از اقدامات و خیانات حاج ملک المتکلمین، به تخت رساندن سالارالدوله و هماهنگ کردن مجلس با خود و همراه کردن انجمن ها و وزرا بود در این خصوص املاک و اموال سالارالدوله در اختیار او بود تا قلوب همه را به سمت او برگرداند».

درست زمانی که با مشروطه طلب ها همراهی می کند با سالارالدوله نیز رایزنی می کند تا زمینه های به سلطنت رسیدن او را فراهم کند. وی با ظل السلطان نیز ارتباط داشته و با گرفتن پول به او وعده داده تا زمینه به تخت رسیدن او را نیز فراهم کند.

نسیم: به عنوان آخرین سوال بفرمایید در مجموع ارزیابی شما از شخصیت و اقدامات ملک المتکلمین چیست؟

موسی حقانی: مجموعه این شواهد نشان می دهد که ما با فردی افراطی و آشوب طلب طرف هستیم که در انقلاب مشروطه به عنوان یک واعظ و سخنران انقلابی به وسیله انجمن ها خود را مطرح می کند. دراصل دنبال به هم ریختن اوضاع ایران بوده و برای پیشبرد اهداف فرقه بهائیت و ازلیه تلاش می نموده. فساد عقیده وی در منابع مختلف به کرات مورد اشاره واقع شده. ارتباط او با محافل تندرو قابل اثبات است. ارتباطش با افراد مشکوکی مثل اردشیر جی سرجاسوس انگلیس در ایران که قطعا برای منافع ایران حرکت نمی کرده در منابع آمده. رفت و امدهایی با شاهزاده های قجری و منشی سرکنسولگری روسیه در ایران داشته. در نشر کتب ضاله که حاوی اهانت به علما و بزرگان بوده مشارکت و مباشرت داشته.

رویکرد غیر تخصصی به تاریخ مشروطه سبب می شود از چهره ای که با این فسادها و آشوبگری ها زیسته به عنوان یک روحانی مبارز و مشروطه طلب یاد شود

در حقیقت ما با چهره افراطی فرصت طلب و فاسد اخلاق دینی که توسط انجمن ها بزرگنمایی شد مواجهیم. متاسفانه با ظاهر نگری و سطحی نگری که در برخی پژوهش های تاریخی هست بدون توجه به جهت گیری افراد به صرف حضور در مشروطه از ایشان تقدیر می شود.

رویکرد غیر تخصصی به تاریخ مشروطه سبب می شود این جزییات غفلت شود و از چهره ای که با این فسادها و آشوبگری ها زیسته به عنوان یک روحانی مبارز و مشروطه طلب یاد شود.

گفتگو: فاطمه مقدمی

ارسال نظر: