کارشناس دینی و فرق مذهبی: حکومت بنی‌العباس مدعی مهدویت بود

ماه ذی‌القعده، ماهی است که هر روزش به بهانه‌ای ما را به یاد امام رضا(ع) می‌اندازد و دل را به سوی حرم این امام معصوم(ع) روانه می‌کند. روز نخست این ماه روز ولادت خواهر بزرگوار امام رضا(ع)، حضرت فاطمه معصومه(س) و روز یازدهم ولادت خود آقا(ع) و پایان ماه نیز، روز شهادت حضرت جوادالائمه(ع) فرزند امام هشتم است . بیست و سوم ماه ذی القعده نیز روز زیارتی مخصوص امام رضا (ع) است و زیارت آن حضرت از دور و نزدیک سنت است . به همین بهانه خواستیم تا دریچه‌ای دیگر از ابعاد وجودی شخصیت امام رضا(ع) را مورد شناخت بیشتر قرار دهیم. بنابراین با بررسی عصر و دوره هم زمان با امام هشتم(ع) نقش ایشان در جامعه آن روز را بررسی کرده و در این رابطه با کارشناس دینی و فرق مذهبی، حجت الاسلام حسن‌زاده به گفتگو نشستیم. متن زیر شرح این گفتگو است.

نسیم: کمی در رابطه با جامعه‌ هم زمان با امام رضا(ع) توضیح بفرمایید.

حسن‌زاده: در آن زمان گسترش مرزی اسلام را شاهد هستیم تا حدی که فرهنگ‌های مختلف و تمدن‌های کهنه را هم درمی‌نوردد و به سمت شرق و خراسان می‌آید. اگر بخواهیم نگاهی به اوضاع فرهنگی آن زمان در خراسان داشته باشیم متوجه خواهیم شد که در آن دوران آیین‌های مختلفی مثل زرتشت وجود داشته است حتی آیین بودایی نیز تا قرن سوم رواج داشته شما حتی همین الان هم می‌توانید مجسمه‌های بودا را در مناطقی مانند افغانستان نیز ببینید و این نشان‌دهنده این است که در آن زمان این تفکرات حضور داشته است.

جامعه آن زمان جامعه‌ای به ظاهر دینی بود که به عنوان جامعه اسلامی خودش را مطرح می‌کرد اگر چه که خلفای بنی‌عباس افرادی فاسد بودند اما به خاطر مسائل اسلام و به دلیل زعامت دینی که بر دوش امام رضا(ع) بوده است ما حضور فعال امام رضا(ع) را در همه جریانات موجود در جامعه می‌بینیم.

در کل اگر زندگی اهل بیت‌(ع) به خصوص امام رضا(ع) را بررسی کنیم متوجه خواهیم شد که هیچ‌گاه زندگی آنان منفعلانه نبوده است و ائمه(ع) همیشه در مقابل اتفاقات و جریانات پیرامون خود حضوری بسیار فعال داشته‌اند.

یکی از موضوعاتی که باید در رابطه با امام رضا(ع) نیز مد نظر داشت بحث جریان‌های هم عصر با این امام بزرگوار و نوع برخورد ایشان با این موارد که بعضی هم جریانات انحرافی بوده‌اند می‌باشد. نقش امام رضا(ع) در رابطه با این جریانات نقشی بسیار برجسته بوده است.

نسیم: امام رضا(ع) در مقابل این انحرافات چه برخوردی داشته‌اند؟

حسن‌زاده: در این دوران که تضاد فرهنگی زیادی حاکم بوده است خورشید وجود امام رضا(ع) که از علم امامت ایشان نشأت گرفته بود اسلام راستین را در مقابل این همه انحرافات به مردم معرفی می‌کرد، به همین دلیل است که به ایشان عالم آل محمد(ص) می‌گویند. حتی این لقب به دوران ولی‌عهدی ایشان در خراسان برنمی‌گردد.

امام رضا(ع) قبل از رفتن به مشهد در کوفه، بصره و بیش از همه در محل سکونت خود یعنی در مدینه کلاس‌های درس و مناظرات و مباحثات فراوانی داشتند به طوری که از ابتدای امامت ایشان مدینه‌النبی تبدیل به کانون دینی شده بود و به همین خاطر یکی از دلایلی هم که در نامه مأمون به امام رضا(ع) برای دعوت ایشان به مشهد بیان شده است پاسخگویی به سؤالات و شبهاتی است که در آن زمان وجود داشته است.

هرچند که دعوت مأمون از امام رضا(ع) به دلیل فریبکاری‌هایی بوده که مد نظر داشته اما در نامه فضل بن سهل که در اسناد نیز موجود است یکی از ادله دعوت امام رضا(ع) به خراسان حضور شبهات در این منطقه و همجمه آن‌ها مطرح شده در حقیقت تنها کسی که در آن زمان می‌توانست این شبهات را پاسخ دهد امام رضا بود.

نسیم: در آن زمان چه نوع فرقه‌هایی بیشتر رواج داشتند؟

حسن‌زاده: در آن زمان فرقه‌های کلامی از جمله جبرگرایی و انواع باورهایی که با معرفت اصیل دینی متضاد بودند در حال رواج یافتن بود، اما امام رضا(ع) با روح والای خود باورهای دینی را تبیین و روح دین را دوباره احیا کرد. ایشان تلاش داشتند تا موضع اصیل دین را روشن کنند در صورتی که در آن زمان افراد زیادی از جمله خود مأمون بودند که سعی می‌کردند تا با تفکرات التقاطی بدعت‌عایی را در دین ایجاد کنند تا دین رنگ اصلی را از دست بدهد. حتی می بینیم که فرمایشاتی از امام رضا(ع) نیز درباره بحث تناسخ وجود دارد.بعد از مناظرات و مباحثی که امام رضا(ع) انجام می‌دهند توفق تفکر دینی و تمدن اسلامی در مقابل تمدن‌های کهن را شاهد هستیم.

نسیم: روش امام رضا(ع) در مناظرات به چه شیوه‌ای بوده است؟

حسن‌زاده: یکی از شیوه‌هایی که امام رضا(ع) در مناظرات خود به کار می‌بردند شیوه ایجابی بوده است یعنی دین حقیقی و داشته‌های خودمان را ارائه می‌داده‌اند و در مقابل جریانات انحرافی حقانیت دین را با استفاده از گسترش معارف دینی و احادیث مطرح می‌کردند به طوری که تألیفات کتب حدیثی در زمان امام رضا(ع) بسیار زیاد می‌شود.

حسین بن سعید از یاران حضرت رضا(ع) حدود سی کتاب حدیثی در زمان خود آقا می‌نویسند و یا محمد بن عمر از دیگر شاگردان امام رضا(ع) 28 کتاب حدیثی می‌نویسد یعنی زمان حضرت رضا کتاب حدیثی به وفور نشر داده می‌شود و سعی می کنند اندیشه دینی را به این طریق گسترش دهند.

یکی از ویژگی‌ها و در حققیت معجزات امام رضا(ع) این بود که علاوه بر تسلط کامل بر معارف اسلام بر ادیان و مکاتب دیگر نیز کاملا مسلط بودند بنابراین در مناظرات خود از دلیل‌هایی استفاده می‌کردند که در کتاب‌های خود آنان بیان شده بود به طوری که می‌فرمایند اذا سمع احتجاجی على أهل التوراة بتوراتهم، وعلى أهل الإنجیل بإنجیلهم، وعلى أهل الزبور بزبورهم، وعلى الصابئین بعبرانیتهم، وعلى الهرابذة بفارسیتهم، وعلى أهل الروم برومیتهم، وعلى أصحاب المقالات بلغاتهم.

یعنی آنگاه که بشنود با اهل تورات به توراتشان، با طرفداران انجیل، به انجیل آنان، با زبوریان، به زبورشان، با صابئان به زبان عبری آنها، با هرابذه و موبدان زرتشتی به پارسی، با رومیان به زبان رومی و با هر یک از صاحبان اندیشه‏ها و مکاتب با زبان خودشان، استدلال کرده و به بحث و گفت‏وگو نشینم .

امام رضا(ع) در ادامه می‌فرماید: فاذا قطعت کل صنف و دحضت حجته و ترک مقالته و رجع الی‏ قولی‏ یعنی همه را به تصدیق خود وادار می‌کنم در حقیقت امام رضا(ع) طوری مناظره می‌کردند که همه به درستی و حقانیت فرمایشات امام(ع) ایمان می‌آوردند.

تمام این مطالب برای همه ما به خصوص کسانی که می‌خواهند در فضاهای تبلیغ دین وارد شوند درسی بزرگ است. و اگر از روش‌های امام رضا(ع) استفاده شود مسلما فطرت همگان بیدارشده و به سمت حقیقت دعوت خواهند شد.

در مناظرات امام رضا(ع) حتی کسانی مقابل حضرت قرار می‌گرفتند که نفی عبودیت می‌کردند اما حضرت با روح آزاداندیشی که داشتند پاسخ همگان را با سعه صدر می‌دادند و این گونه بود که زمینه پذیرش به وجود می‌آمد. این‌ها همه مورادی است که باید برای جامعه امروز ما نیز درس باشد.

نسیم: برخورد امام رضا(ع) با حکومت بنی‌العباس چه نوع برخوردی بوده است؟

حسن‌زاده: بنی‌العباس به اسم اهل بیت حکومت را غصب کرده بودند و جالب اینجاست که ظلم و جفایشان به اهل بیت(ع) نه تنها از بنی امیه کمتر نبوده بلکه بیشتر نیز بوده است. موضوع دیگری که در رابطه با دوره امام رضا(ع) به چشم می‌خورد بحث مهدویت است زیرا در آن زمان بنی العباس مدعیان مهدویت بودند و کسانی بودند که از ابتدا با شعار اهل بیت بر سر کار آمدند و اسم فرزندان و شاهانشان نیز از القاب امام زمان(ع) بود. از جمله معتصم و متوکل، امین و مأمون از القاب حضرت مهدی(عج) بوده است و آن‌ها فکر می‌کردند با مصادره نام و القاب امام زمان(عج) می‌توانند بحث مهدویت و دکترین مهدویت را به خود نسبت دهند.

با درخشش امام رضا(ع) و وجود نازنینش و علمی که داشته‌اند مشخص می‌شود که این‌ها نمی‌توانند ویژگی‌های مربوط به امام زمان(عج) را داشته باشند. و در حقیقت امام رضا(ع) با ویژگی‌هایی که داشته‌اند تمامی اهداف مدعی‌گرایانه مهدویت این حکومت را نقش بر آب می‌کنند.

در کل درباره بحث مهدویت این ائمه بودند که همیشه تلاش داشتند تا انتظار واقعی را در بین مردم به وجود بیاورند و تشنگی برای انتظار فرج را ایجاد کنند.

نسیم: تفکرات مأمون در این زمان چگونه بوده و امام رضا(ع) با وی چگونه برخورد می‌کردند؟

حسن زاده: مأمون اندیشه‌های ضد دینی داشت و سعی داشت که تفکرات التقاطی را ترویج دهد و تلاش داشت تا به مردم این را تلقین کند که اندیشه التقاطی هم می‌تواند به عنوان یک اندیشه در جامعه حضور داشته باشد، این در حقیقت موضوعی است که امروز هم در بسیاری موارد متأسفانه شاهدش هستیم اما امام رضا(ع) در مقابل این انحرافات و بدعت‌ها حساسیت نشان می‌داد و این چیزی است که ما نیز در این دوره به آن نیاز داریم. یعنی در جامعه امروز خیلی راحت بدعت‌ها به عنوان دین اسلام مطرح می‌شود و این از طریق راه‌ها و مکاتب مختلف اتفاق می‌افتد باید به پیروی از امامان ما نیز به این موارد حساسیت نشان دهیم.

یکی از حساسیت‌های امام رضا(ع) نسبت به ناقلین و رجال حدیث بوده است یعنی کسانی که در گفته و اندیشه خود انحراف داشتند امام(ع) این افراد را نفی و حتی لعن می‌کردند و دیگران را نیز از اطاعت از این فرد نهی می‌نمودند. بنابراین این نشان می‌دهد که ائمه اجازه نمی‌دادند که هر کسی به اسم دین اقدام کند. الان بسیاری از فرقه‌ها از جمله عرفان حلقه مدعی است که ما می‌خواهیم اندیشه عرفانی اسلام را مطرح کنیم. در برخورد با این انحرافات باید از خود بپرسیم که آیا ما نیز این حساسیت‌هایی را که ائمه در حفظ دین و جلوگیری از انحرافات داشته‌اند داریم؟

بدعت می‌تواند شاکله دین را عوض کند و متأسفانه ما امروز شاهد بسیاری از این بدعت‌ها هستیم امیدوارم که با پیروی از دستورات و فرامین ائمه به خصوص امام رضا(ع) در برابر این انحرافات از جمله عرفان‌های نوظهور مقابله کنیم و راه صحیح را به جوانان بیاموزیم.