عظیم‌پور: باید تدابیری اندیشید تا اسلام از طریق قرآن به خانه مخاطبین نامه رهبری راه یابد

کدخبر: 981248

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم در گفتگو با «نسیم» گفت: این سوال که "چه کنیم نامه رهبری زمینه تحققی بیش از پیش داشته باشد"، باید محور اقدامات ما در فعالیت‌های قرآنی قرار گیرد

گروه فرهنگی «نسیم»، پس از انتشار نامه اخیر رهبر معظم انقلاب خطاب به جوانان اروپا و آمریکای شمالی، و دعوت معظم له از جوانان به مطالعه قرآن برای آشنایی بیشتر با حقیقت اسلام، بنابر برخی گزارش‌ها فروش قرآن کریم در برخی کشورهای اروپایی رو به افزایش است.

یکی از نکات مهم و اساسی که در آغاز ارتباط غرب و اروپا با قرآن کریم مطرح است ترجمه‌هایی است که به دست این مخاطبین می رسد. برای بررسی مختصر تاریخچه ترجمه قرآن کریم و بررسی ترجمه های موجود از این کتاب آسمانی به زبان های مختلف به سراغ عظیم عظیم‌پور، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم رفته و به بررسی زوایای مختلف این مهم پرداختیم.

نسیم: پیشینه و تاریخچه ترجمه قرآن به زبان‌های مختلف از صدر اسلام به چه صورت بوده؟ آیا قرآن از صدر اسلام به زبان های مختلف ترجمه شده یا ترجمه قرآن پدیده‌ای نوظهور است؟

عظیم پور: ت رجمه در اصطلاح یعنی، برگردان مطالب از زبان مبدا به زبان مقصد بارعایت شرایط،ضوابط واصول، طبق نظریه مشهوروصحیح اگر بنا باشد متن عربی به زبان عربی توضیح داده شود ترجمه نامیده نمی شود؛ بحث ترجمه قرآن کریم به زبان های مختلف به ویژه به زبان فارسی، از صدر اسلام مطرح بوده است.

پیشینه ترجمه قرآن کریم به صدر اسلام و دوره پیامبر(ص) باز می‌گردد. ترجمه سوره مبارکه حمد به درخواست سلمان فارسی برای برخی از مسلمانان که در یمن بودند، انجام گرفت و از سوی پیامبر (ص) مخالفتی نشد؛ بعد از آن ترجمه رسمی پادشاه سامانیان در سال های سیصد و پنجاه تا سیصد و شصت و پنج هجری قمری، به نام ترجمه "تفسیر طبری" انجام شد که امروزه برخی قرآن پژوهان این تفسیر را "تفسیر نامه فارسی" نامیدند.

این ترجمه از دیرباز تا کنون مورد اهتمام بوده است هر چند عده‌ای از گذشته با ترجمه قرآن مخالفت می‌کردند و بر این باور بودند که قرآن کتابی ترجمه ناپذیر است؛ لذا این ترجمه ناپذیری با برگردان مطالب قرآن متفاوت است؛ امکان انتقال قرآن از لحاظ بلاغت ، زیبایی‌های لفظی، مسائل درونی و بطن قرآن و... وجود ندارد ولیکن انتقال نسبی مطالب با رعایت شرایط و اصول و روش ترجمه قطعا امکان پذیر است.

پیشینه تاریخی ترجمه قرآن غیر قابل انکار است

ترجمه قرآن برای کسانی که مخاطب قرآن هستند و به زبان عربی آگاهی ندارند، این امکان را فراهم می‌سازد فرد قرآن را به زبان خود دریابد؛ پیشینه تاریخی ترجمه قرآن غیر قابل انکار است.

در سه دهه پر برکت انقلاب اسلامی بیشترین ترجمه ها به زبان های مختلف از قرآن به بازار عرضه شده است؛ ترجمه های موجود نیز در 30 الی 50 سال اخیر حدود 80 تا 100 ترجمه بوده است؛ عموم این ترجمه ها خوب است، شاید بتوان گفت 4 یا 5 ترجمه در این بین چالشی است.

نسیم: ملاک هایی که با آن می توان ترجمه های خوب را از غیر آن تشخیص داد کدام است؟

عظیم پور: ملاک‌های کلی برای ترجمه قرآن کریم وجود دارد؛ مترجم قرآن انسان سالم و صالحی باشد و دارای معنویت، علم، تعهد و... باشد؛ مترجم قرآن باید فنون لازم در ترجمه را آموزش دیده باشد و این اصول را رعایت کند؛ فرد مترجم باید بر زبان مبدا و مقصد با ظرایف آن ها، تسلط کامل داشته باشد؛ در برخی ترجمه های قرآن یکسری اشکالات جدی وجود دارد ولیکن عموم ترجمه ها، خوب است.

ترجمه مرحوم الهی قمشه ای که مربوط به پنجاه سال قبل است به ویژه ترجمه ای که با ویرایش حسین استادولی انجام شده است، از جمله ترجمه های خوب است؛ هر چند در این ترجمه لغزش های لفظی وجود دارد ولیکن لغزش های در مبنای فکری وجود نداشته است؛ برخی ترجمه های در مبنای فکری دچار لغزش هستند و برخی در ظاهر دچار لغزش و اشکال هستند که به معنای کلی قرآن لطمه وارد نمی کند هر چند معتقد هستیم نباید این اشکالات ظاهری نیز وجود داشته باشد.

ترجمه های دیگر ترجمه آیت الله مشکینی است که از جمله ترجمه های خوب قرآن کریم است؛ ترجمه آیت الله مکارم شیرازی، سید جلال مجتبوی، آقای فولادوند، آقای بهاء الدین خرمشاهی، بهرامپور، کریم زمانی، حداد عادل و ترجمه گروهی آقای اصفهانی از ترجمه های خوب قرآن کریم است؛ ترجمه اقای کریم زمانی بنا به اذعان برخی قرآن پژوهان،جزء پنج ترجمه برتر در صدسال اخیر است.

البته باید به این نکته هم توجه کرد که تعدد ترجمه ها مشکلی ایجاد نمی کند چرا که هر یک با رویکرد متفاوتی است؛ شرح واژگان، توضیح آیات چالشی، نکات نحوی، آرایه های ادبی، بیان به صورت نظم، جذاب نمودن نثر فارسی و... از جمله رویکردهای مترجمان است.

نسیم: رایج ترین زبانی که در بین کشورهای اروپایی و امریکایی وجود دارد، چه زبان هایی هستند و راهکارهای ترویج و محقق کردن هدف رهبری چیست؟

عظیم پور: مقام معظم رهبری در نامه خود دو گروه را مخاطب خود قرار دادند؛ جوانان کشورهای اروپائی و جوانان کشورهای آمریکای شمالی مخاطبین نامه رهبری هستند؛

باید زمینه هایی فراهم شود که نامه رهبری تحقق بیشتری پیدا کند؛ کشورهای مخاطب فرانسه، آلمان، یونان، مجارستان، دانمارک، فنلاند، نروژ، هلند، ایتالیا، پرتغال، روسیه، اسپانیا، ترکیه، بریتانیا و... از جمله کشورهای مهم اروپا و آمریکا، کانادا، مکزیک و... از جمله کشورهای مهم آمریکای شمالی هستند. زبان رایج این کشورها انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، اسپانیایی، هلندی، روسی و... است. ترجمه قرآن به زبان های مذکور وجود دارد.

این سوال که چه کنیم که نامه رهبری زمینه تحققی بیش از پیش داشته باشد، باید محور اقدامات ما قرار گیرد

نسیم: کدام ارگان در کشور مسئولیت نظارت بر ترجمه های قرآن کریم به زبان های مختلف دنیا دارد؟

عظیم پور: موسسه "ترجمان وحی" وابسته به سازمان اوقاف موسسه‌ای است که ناظر بر ترجمه قرآن به سایر زبان ها است. ممکن است در کشورهای دیگر ترجمه هایی از قرآن صورت گیرد که ما از آن بی خبر هستیم ولیکن موسسات ما با بسیاری از مترجمان دیگر کشورها در ارتباط هستند حتی از سوی این موسسات هزینه های چاپ و ترجمه مترجمان دیگر کشورها نیز پرداخت می شود به این شرط که ترجمه را به موسسه ارائه دهند تا نظارت بر آن صورت گیرد.

این موسسه سال 73 تاسیس شد و ترویج فرهنگ قرآنیوترجمه قرآن به زبان های بین المللی از اهداف راه اندازی آن بود؛ ترجمه قرآن باید درست، منطبق با متن قرآن و عاری از هر گونه تحریف باشد؛ در این موسسه،قرآن به 145 زبان دنیا ترجمه شده یادردست اقدام است و برخی ترجمه‌ها نیز در آرشیو موجود است ولیکن این تعداد اندک است؛ چرا که حداقل جوانان کشورهایی که بیش از یک میلیارد نفر جمعیت دارند، مخاطب نامه رهبری هستند.

نسیم: برخی ترجمه های موجود ترجمه هایی است که توسط مستشرقین صورت گرفته، برآورد شما از این ترجمه ها چیست؟ عظیم پور: نباید به ترجمه های موجود، بسنده شود؛ چرا که ممکن است برخی از این ترجمه ها لغزش هایی داشته باشند؛ برخی از ترجمه ها بنا به اهداف خاصی از سوی مستشرقین ترجمه شده است چرا که مستشرقین در صدد آشنا ساختن افراد خود با مسائل قرآنی و اسلامی است که با انگیزه های خاصی صورت می گیرد.

مثلا در میان مستشرقین "تئودور نولدکه" فردی است که تاریخ قرآن را نیز تالیف کرده است و برخی معتقدند اولین کتابی که در خصوص تاریخ قرآن تالیف شده است، متعلق به این فرد است؛ این فرد قرآن را به آلمانی نیز ترجمه کرده است؛ از مترجمان انگلیسی نیز افرادی هستند که اکنون ترجمه قرآن آنها در بین مردم موجود است؛ ریچارد بل، محمد مارمادوک پیکتال، آرتور آربری و... قرآن را به انگلیسی ترجمه کردند.

مستشرقین در ترجمه قرآن این دغدغه را ندارند که اگر آیه قرآن مبنای خاصی دارد برای مخاطب خود تبیین کنند

البته در بین مستشرقین برخی دارای انگیزه های خاص هستند ولیکن برخی از لحاظ بعد علمی اقدام به ترجمه قرآن کردند؛ این افراد دغدغه این را ندارند که اگر آیه قرآن مبنای خاصی دارد برای مخاطب خود تبیین کنند.

پس از نامه اخیر رهبری به جوانان غرب باید دغدغه مسئولین مربوطه در خصوص ترجمه قرآن از موسسه ترجمان وحی تا سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی که در این زمینه مسئولیت بسیار خطیری بر عهده دارند، مضاعف شود؛ باید به تدریج بر ترجمه ها نظارت شود، اشکالات برطرف شود و ترجمه های خوب جایگزین شود؛ ترجمه آقای قرائی و پروفسور نیک آئین از ترجمه‌های خوب به زبان انگلیسی به حساب می آید.

ترجمه خانم صفارزاده، آقای شاکر، عبدالله یوسف علی و... نیز از جمله ترجمه های خوب قران به زبان انگلیسی است؛ اکنون ترجمه هایی از قرآن در کشورهایی که مدنظر رهبری است، وجود دارد ولیکن این ترجمه ها باید توسط موسسه های ذیربط بازنگری شود.

نسیم: با توجه به زمان بر بودن ارائه ترجمه های جدید به زبان های مختلف پیشنهاد شما برای تهیه ترجمه قرآن به زبان های مختلف و ارائه آن به مخاطب غربی در مدت زمان کوتاه چیست؟

عظیم پور: پیشنهاد ما این است که ترجمه موجود در این کشورها بازنگری شود و اقدام به ترجمه های جدید در سطوح مختلف اعم از ترجمه کامل قرآن کریم و ترجمه موضوعی آیات مهم، صورت گیرد؛ همه این اقدامات باید به صورت همزمان اتفاق افتد. آموزه‌های اخلاقی و انسانی در قرآن از جمله مسائل مدنظر رهبری در نامه خود به جوانان است.

در پیام رهبری به جوانان گفته شده است که آیا تا کنون فکر کرده اید چگونه بزرگ ترین تمدن بشری توسط پیامبر (ص) بنیاد نهاده شد و بهترین انسان ها توسط این پیامبر تربیت شدند؟ ما پیشنهاد ترجمه قرآن را می دهیم در حالی که امکان دارد اجازه نشر داده نشود، چه باید کرد؟

ترجمه انجام شود ولیکن در قالب متون دیجیتالی به مخاطبان ارائه شود؛ به عبارت دیگر این ترجمه ها در سایت ها، نرم افزارها و... نشر داده شود وحتی می توان مارکت اسلامی - جهانی ایجاد کرد؛ آیا مخاطبین نامه رهبری می توانند نرم افزارهای قرآنی مورد نیاز خود را به صورت دیجیتالی دریافت کنند؟

دانش نامه قرآنی خوبی تولید شده است ولیکن آیا این نرم افزار در اختیار مخاطبین رهبری در کشورهای اروپایی و آمریکایی قرار دارد؟ باید به سازمان های مربوطه همانند موسسه ترجمان وحی پیشنهاد شود این گونه نرم افزارها تولید و نشر داده شود؛ چرا که بی شک کشورهای غربی مانع ترویج قرآن هستند.

پیشنهاد دوم در جهت دسترسی سریع مخاطب غربی به قرآن کریم، ترجمه موضوعی قرآن است.ترجمه موضوعاتی اعم از احسان، نوع دوستی، تواضع، دانش افزایی، معاشرت، عفت و پاکی، وفای به عهد، حقوق خانواده و... باید مورد توجه قرار گیرد؛

پیشنهاد سوم من ترجمه آیات خاصی است که چالش برانگیز است و زمینه شبهاتی را فراهم کرده است؛ مباحثی هم چون حقوق زن در قرآن، ارث، دیه، تعدد زوجات، حدود، قصاص و... چالش بر انگیز است. برخی از آیات چالشی نیاز به توضیح و تبیین دارد؛ در مواردی که آیه نکته خاصی دارد نیز توضیح و تبیین وجود دارد؛ چراکه شیوه ترجمه آیه، خاص است؛ برخی آیات کنایه، استعاره و... دارد و باید مترجم به این موارد دقت کند؛ کسانی که در اروپا و آمریکا هستند فرهنگ متفاوتی دارند؛ قطعا در جایی که قرآن به کنایه مطلب را بیان نموده است، باید علاوه بر اینکه مترجم متوجه کنایه می شود، توان انتقال آن به زبان و فرهنگ مقصد را داشته باشد تا مخاطبین از محتوایی که در قرآن به کنایه مطرح شده مطلع شوند.

نسیم: با توجه به فرمایشات شما باید گفت بهتر است برای مخاطب قرآن به زبان های غیر عربی ترجمه تحت اللفظی صورت نگیرد؟

عظیم پور: ما در ترجمه مطالب را از زبان مبدا بر میداریم و در زبان مقصد وارد می کنیم؛ قالب در این فرآیند به هم می ریزد چرا که زبان مقصد شیوه خاص خود را دارد؛ چرا اکنون ترجمه تحت الفظی انجام نمی شود؟ مترجمان بدون این که قالب را به هم بریزند مطلب را از زبان مبدا به زبان مقصد انتقال می دادند که مخاطب در فهم دچار مشکل می شد.

هنر مترجم در این است که کلام را از زبان مبدا در قالب زبان مقصد بیان کند ولیکن باید امانت را رعایت کند و اصول به هم نریزد؛ بنا به اقتضاء و شرایط زبان مقصد باید ترجمه شود؛ به عنوان مثال ترجمه قرآن به زبان انگلیسی که آقای نیک آئین انجام داده اند، بیشتر مورد اهتمام قرار می گیرد؛ چرا که ادبی و جذاب است و قوانین رعایت شده است و ظاهر جذابی نیز دارد.

نمی توان به تاثیر ترجمه های موثر و خوب در غرب امید داشت چرا که اجازه ترویج آن ها داده نمی شود

نمی توان به تاثیر ترجمه های موثر و خوب امید داشت؛ چرا که اجازه ترویج به آن ها داده نمی شود پس باید به متون دیجیتالی روی آورد؛ این مسئله در کشور ما نیز به وضوح قابل مشاهده است که عرصه دیجیتال پرکاربردتر است.

تعدادی از پایگاه های اینترنتی را باید معرفی کرد و مخاطبین نامه رهبری را با این پایگاه ها ارتباط دهیم؛ پرتال جامع علوم اسلامی، پایگاه شیعه، پایگاه حوزه، منابع قرآن در اینترنت، پایگاه اسلام و... از جمله مواردی است که می توان در این زمینه نام برد؛ باید پایگاه هایی که در آن ترجمه قرآن به زبان های مختلف وجود دارد، به مخاطبین نامه رهبری معرفی شوند.

موسسات مربوطه باید در این زمینه اقدام کنند؛ به طور مثال از دانشگاه ها خواسته شود ترجمه قرآنی که مورد تائید سازمان های مربوطه است، بر روی سایت های خود قرار دهند؛ فرض کنید در یک فراخوانی هزاران موسسه و سازمان ترجمه قرآن را در سایت های خود قرار دهند؛ این امر در طول یک ماه قابل اجرا است.

نسیم: ترجمه قرآن به زبان های مختلف از نظر آماری به چه صورت است؟ عظیم پور: در حال حاضر ترجمه قرآن به زبان انگلیسی بیشتر از سایر زبان ها است ولیکن به زبان فرانسه، آلمانی، روسی و... نیز ترجمه از قرآن وجود دارد؛ حمزه بوبکر، محمد حمید الله و... ترجمه قرآن را به زبان فرانسوی داشتند؛ افرادی هم چون ایگناس گلدزیهر قرآن را به زبان المانی ترجمه کرده است؛ من ندیدم که فرد فارسی زبان و ایرانی قرآن را به زبان های آلمانی یا فرانسوی ترجمه کند.

در بین مترجمان مسلمان و شیعی ترجمه انگلیسی، روسی، فرانسوی و... بوده است ولیکن به زبان المانی من به یاد ندارم.

نسیم: با توجه به تلاش‌های فرهنگی عربستان سعودی خصوصا در حوزه کتاب. نحوه و نوع فعالیت وهابیت در حوزه ترجمه قرآن به زبان های مختلف را چگونه ارزیابی می کنید؟ عظیم پور: مرکز قرآنی عربستان مجمع ملک فهد فعال است و قرآن را به زبان های مختلف ترجمه می کند و آموزه های وهابیت را به این شیوه و از این طریق تزریق می کند؛ چند سالی است که ترجمه ای از قرآن را به حاجیان ما می دهند؛ این ترجمه ها با رویکرد ترویج وهابیت انجام می شود؛ ما در مقابل این افراطی ها نیز چالش داریم.

وهابیت در زمینه ترجمه قرآن و متون دینی هزینه های بسیاری می کنند

هزینه های بسیاری در این راه می شود همان گونه که کتاب های گمراه کننده دیگری را توزیع می کنند؛ حاجیان ما وارد فرودگاه می شوند، می بینند کتاب هایی به رایگان در سالن گذاشته شده است و هر کسی می تواند از این کتاب ها بردارد و قرآن نیز در بین این کتاب ها وجود دارد؛ وهابیت در زمینه ترجمه قرآن و متون دینی هزینه های بسیاری می کنند.

توزیع کتاب های تورات و انجیل نیز فراوان است و این نشان از این دارد که آن ها نیز در این زمینه فعالیت می کنند؛ در کشور ما نیز در بسیاری از مکان ها کتاب های تورات و انجیل به رایگان توزیع می شود.

باید تدابیری اتخاذ شود که مبانی اسلامی از طریق قرآن به خانه های مخاطبین نامه رهبری راه یابد

باید با اسلام هراسی مبارزه کرد؛ باید تدابیری اتخاذ شود که مبانی اسلامی از طریق قرآن به خانه های مخاطبین نامه رهبری راه یابد؛ یکی از روش ها بارگذاری ترجمه های خوب از قرآن در فضای اینترنت است؛ این اتفاق می تواند در زمینه کتاب های دیگری هم چون مجموعه آثار شهید مطهری، تفسیر المیزان و...نیز انجام گیرد.

مقام معظم رهبری جهت را نشان دادند و ما باید تلاش عملی را در این راه انجام دهیم

اکنون ترجمه های خوبی در زبان انگلیسی وجود دارد و باید در زمینه زبان‌های دیگر نیز ترجمه های خوب انجام شود و مسئولین تلاش خود را مضاعف کنند تا زمینه های تحقق نامه رهبری فراهم شود؛ مقام معظم رهبری جهت را نشان دادند و ما باید تلاش عملی را در این راه انجام دهیم.

گفتگو: فاطمه مقدمی

ارسال نظر: