"مصرفزدگی"، سوغات نامیمون اندیشه وارداتی غرب
«نسیم»، در گزارشی به این سوال میپردازد که چرا با وجود توصیه اکید اسلام به قناعت و دوری از اسراف، ایران نه تنها در مصرف منابع طبیعی که در مصرف برخی تجملات و وسایل غیرضروری در جهان پیشتاز است؟
گروه فرهنگی «نسیم»؛ طبق آمار شدت مصرف انرژی در ایران 7 برابر کشورهای پیشرفته اروپایی و 4 برابر متوسط جهان است، به طوری که ایران با یک درصد جمعیت دنیا بیش از 4 درصد از میزان گاز دنیا را مصرف میکند(1) و شدت مصرف بنزین در ایران 6 برابر اروپاست و ایران نهمین مصرف کننده بنزین در جهان به حساب میآید.(2)
رتبه اول مصرف آدامس و رتبه هفتم مصرف لوازم آرایش در جهان به ایران اختصاص دارد گویا مصرف زدگی و اسراف در کشور ما محدود به استفاده از منابع طبیعی نیست و سوء مصرف لوازم غیر ضروری نیز بسیار گسترده است. به طور مثال ایرانی ها سالانه 500 میلیارد تومان آدامس مصرف می کنند و 82 درصد مردم ایران آدامس می جوند و کشورمان از این لحاظ در رتبه نخست جهان قرار دارد.(3) طبق آمار با وجود اینکه ایران از نظر جمعیت در رتبه هفدهم جهان قرار دارد، اما از نظر مصرف لوازم آرایشی، کشور هفتم دنیا است.(4) به راستی آیا این سبک زندگی و شیوه مصرف از الگویی اسلامی و دینی نشأت گرفته یا نشان دهنده فاصله بیش از حد جامعه ما از شاخصه های اجتماعی- اقتصادی اسلام است؟
مصرفگرایی بلای بزرگ برای جامعه رهبر معظم انقلاب در بیاناتی از مصرفگرایی با عنوان بلای بزرگ برای جامعه یاد کرده و اسراف را به عنوان امری معرفی می کنند که روزبهروز شکافهای طبقاتی و شکاف بین فقیر و غنی را بیشتر و عمیقتر میکند. ایشان اجتناب از اسراف را وظیفه مردم خوانده و به دستگاههای مسؤولِ بخشهای مختلف دولتی، بخصوص دستگاههای تبلیغاتی و فرهنگی - بهویژه صدا و سیما - توصیه می کنند تا مردم را نه فقط به اسراف و مصرفگرایی و تجمّلگرایی سوق ندهند؛ بلکه در جهت عکس، مردم را به سمت قناعت، اکتفا و به اندازه لازم مصرف کردن و اجتناب از زیادهروی و اسراف دعوت کنند و سوق دهند.
رهبری مصرفگرایی را عامل از پای درآمدن جامعه معرفی کرده و جامعهای که مصرف آن از تولیدش بیشتر باشد را در میدانهای مختلف شکست خورده می دانند. (5)
یکی از عناصر بسیار مهم در اقتصاد که به نظر میرسد منحصر در اقتصاد اسلامی باشد مسئله "قناعت" است. از قناعت در لغت به معنای "اکتفا کردن به اندک از آنچه مورد نیاز انسان است" یاد میشود. (6) در حقیقت این واژه معنایی است مقابل اسراف کاری.
جامعه اسلامی برای آن که اقتصادی مستقل داشته باشد و خود را از نیازمندی به غیر غنی سازد، باید فرهنگ قناعت و ساده زیستی را در خود تقویت کند زیرا مصرف زدگی، طمع و اسراف باعث فرو ریختن بنیان های اقتصادی نظام ها در میان مدت و از هم پاشیده شدن خانواده ها در کوتاه مدت خواهد شد.
بی تردید جای گرفتن قناعت در فرهنگ اسلامی و ترویج آن در جامعه صرف نظر از تأثیراتی که در زندگی شخصی افراد دارد، اقتصاد و سیاست های کلان اقتصادی جامعه را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. پیامبر اکرم (ص) در تشریح زندگی پاک و تفسیر آیه «مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَکَرٍ اَوْ اُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فلَنُحیَینَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزیَنَّهُمْ اَجْرَهُمْ بِاَحْسَنِ ما کانوا یَعْمَلونَ» فرمودند: «اَلْقَناعَةُ وَ الرِّضا بِما قَسَمَ اللّه»؛ زندگى پاک، یعنى قناعت و رضایت به آنچه خداوند مقدّر نموده است.(7)
امیرالمومنین(ع) در حدیثی قناعت را عامل دوری از پریشانی و دستیابی به آرامش معرفی نموده و می فرمایند:«مَنِ اقتَصَرَ عَلى بُلغَةِ الکَفافِ فَقَدِ انتَظَمَ الراحَةَ وَ تَبَوَّأَ خَفضَ الدَّعَةِ»، هر کس به مقدار کفایت، قناعت کند، آسایش مى یابد و براى خویش زمینه گشایش فراهم مى کند. (8)
امام صادق(ع) نیز در بیان آفات حرص و طمع این گونه بیان می دارند: «حُرِمَ الحَریصُ خَصلَتَینِ و َلَزِمَتهُ خَصلَتانِ: حُرِمَ القَناعَةَ فَافتَقَدَ الرّاحَةَ و َحُرِمَ الرِّضا فَافتَقَدَ الیَقینَ»، حریص از دو خصلت محروم شده و در نتیجه دو خصلت را با خود دارد: از قناعت محروم است و در نتیجه آسایش را از دست داده است، از راضى بودن محروم است و در نتیجه یقین را از دست داده است. (9) در احادیث و روایات قناعت را نشانه آزادگی، مردانگی و همت بلند (10) معرفی میکنند.
قناعت؛ یکی از وجوه تمایز اقتصاد اسلامی از اقتصاد غربی بسیاری از متخصصین "قناعت" را یکی از وجوه تمایز اقتصاد اسلامی از اقتصاد غربی می دانند به این معنی که اقتصاد اسلامی دعوت به قناعت و کفایت به ضروریات زندگی کرده و اقتصاد غربی دعوت به مصرف گرایی میکند. با توجه به تمام سفارشات و توصیفات معصومین از قناعت و آثار آن این سوال مطرح است که چرا و به چه دلیل این مسئله مهم که در صورت فرهنگ شدن تغییرات اساسیِ اقتصادی، اجتماعی و روحی فراوانی در جامعه اسلامی ایجاد می کند، این روزها جای خود را به تجمل گرایی و اسراف داده است؟
امام صادق(ع) در حدیثی اسراف را از بین بردن مال و صدمه زدن به بدن تعریف کرده و می فرمایند: «لَیْسَ فِیمَا أَصْلَحَ الْبَدَنَ إِسْرَاف ... إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِیمَا أَفْسَدَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَن»، در آنچه بدن را سالم نگه مى دارد اسراف نیست ... بلکه اسراف در چیزهایى است که مال را از بین ببرد و به بدن صدمه بزند.(11)
ایشان در حدیثی دیگر علائم اسرافکار را برشمرده و می فرمایند: «لِلمُسرِفِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: یَشتَرى ما لَیسَ لَهُ وَ یَلبِسُ ما لَیسَ لَهُ و َیَاکُلُ ما لَیسَ لَهُ»، اسراف کننده سه نشانه دارد: آنچه در شأنش نیست خریدارى مى کند، آنچه در شأنش نیست مى پوشد و آنچه در شأنش نیست مى خورد. (12)
اسراف سوغات اندیشه مدرن و وارداتی غرب اسراف و تبذیر یکی از خصلت های ناپسندی است که به تبع فرهنگ و اندیشه مدرن و وارداتی غربی در میان جوامع مختلف به ویژه جامعه اسلامی ایران رواج یافته است؛ آمارهای مختلف مبنی بر دور ریز سرسام آور مواد خوراکی، استفاده بیش از حد از آب، خرید وسایل لوکس، تجملی، تزئینی و ... همه نشان دهنده خو کردن جامعه با عادت ناپسند اسراف اس.ت همه اینها در حالی است که در ادبیات دینی این خصلت به شدت نهی شده است.
اگر از تلاش کشورهای غربی در جایگزینی فرهنگ قناعت با مصرف گرایی چشم پوشی کرده و به بررسی اقدامات فرهنگی و اقتصادی داخلی در راستای تحقق جایگزینی اسراف با قناعت در جامعه بپردازیم بی شک پی میبریم که این اصل مهم، اصلی فراموش شده در میان مسئولین اقتصادی و فرهنگی و به تبع آن مردم جامعه است.
تبلیغات جامعه را به کدام سو می برند؟ اسراف یا قناعت؟ امروزه تبلیغات صدا و سیما، بیلبردهای تبلیغاتی بزرگراه ها، لوکیشن های چشم نواز و دل انگیز فیلم های سینمایی و سریالها، دغدغه های مشاوران ازدواج و فرزندپروری در برنامه های آموزشی هیچ کدام نه تنها افکار جامعه را به سوی پرورش خصیصه قناعت سوق نمی دهد بلکه هر روز ما را در ورطه مصرف گرایی غوطه ورتر می کند.
البته نمی توان از این اصل که دوری مردم از دغدغه های دینی و مذهبی خود سبب غفلت افراد از اهداف عالی خلقت و فراموش کردن آخرت گشته و ایشان را به سمت چشم و هم چشمی در تمام مسائل زندگی و عدم اکتفا به آنچه که نیاز انسان را برآورده می سازد، سوق می دهد. بی شک نمی توان فضای فرهنگی مصرف گرای موجود را فقط به دلیل بی توجهی مسئولین دانست و نباید از بی توجهی و غفلت احاد افراد جامعه از این اصل مهم غفلت کرد.
تبعات پیروی آحاد جامعه از فرهنگ تجمل گرایی و مصرف زدگی، نسلهای مختلف اجتماع را دچار مشکلات عدیده کرده. مثلا می توان بالا رفتن سن ازدواج را تا حدی معلول تجمل گرایی بیش از حد در برگزاری مراسم ازدواج یا اکتفا نکردن به لوازم ضروری زندگی در تهیه جهیزیه دانست. دامنه آسیب های تجمل گرایی به اینجا ختم نمی شود و متاسفانه کسانی که موفق به تهیه جهزیه و برگزاری مراسم عروسی می گردند پس از چند سال به جهت هزینه های بالایی که شاید صرفا محصول دوری از اصل قناعت و آلودگی بیش از حد به مصرف زدگی است، بچه دار نشده و از هزینه های بالای فرزندآوری فرار می کنند همه اینها در حالی است که بنا به نظر برخی کارشناسان نرخ رشد جمعیت در کشور ما نگران کننده بوده و جامعه دیر یا زود دچار معزل سالخوردگی جمعیت می شود.
به هرحال امروز کشور تحت فشار تحریم های اقتصادی جهانی قرار گرفته و بیش از هر زمان دیگری می توان تاثیر اصل مهم اجتماعی- اقتصادی اسلام مبنی بر رعایت قناعت و دوری از اسراف راکه از وجوه تمایز اقتصاد اسلامی به شمار میآید، آزموده و پی به نتایج شگرف و عملیاتی آن برد.
پی نوشتها: 1. خبرگزاری مهر 2. تابناک 3. خبرگزاری جمهوری اسلامی 4. خبرگزاری فارس 5. ۱۳۸۱/۰۹/۱۵ -بیانات در خطبههای نماز عید فطر 6. مفردات راغب ، کتاب قاف ، ص413 7. نهج الفصاحه، ح 2796 8. نهج البلاغه، حکمت 377 9. غررالحکم، ج3، ص330، ح4634 10. غررالحکم، ج6، ص44، ح9435 11. من لا یحضره الفقیه ج 3 ، ص 54 ، ح 10 12. خصال ص 121 ، ح 113 -تفسیر نورالثقلین ج1، ص772، ح 313