محدث نوری، یکی از رموز پیروزی نهضت تنباکو بود
مجید معارف، عضو هیات علمی دانشگاه تهران ضمن یادداشتی با تشریح زندگی و آثار مرحوم محدث نوری به تبیین دلایل و اثرات تالیف کتاب جنجال برانگیز "فصل الخطاب" توسط این عالم شیعه پرداخت
گروه فرهنگی خبرگزاری «نسیم» - به مناسبت فرارسیدن سالروز درگذشت میرزا حسین محدث نوری، دکتر مجید معارف، عضو هیأت علمی دانشگاه تهران که اخیرا کتابی با موضوع زندگی و آثار مرحوم محدث نوری به رشته تحریر در آورده، یادداشتی را در خصوص آن عالم بزرگ شیعی و صاحب کتاب ارزشمند مستدرک الوسائل در اختیار خبرگزاری« نسیم» قرار داد که در ادامه تقدیم خوانندگان گرامی می شود.
در خصوص مرحوم محدث نوری زندگی نامه های مفصلی از سوی شاگردان وی وجود دارد که این زندگی نامه ها در دسترس بوده و مورد استفاده قرار گرفته است؛ علاوه بر این که برخی از شاگردان زندگی نامه وی را نوشتند، خود محدث نوری نیز زندگی نامه خودنوشتی دارد.
محدث نوری انتهای جلد سوم کتاب "مستَدرَکُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل"، حدود دو صفحه زندگی نامه خود را به قلم خویش نوشته؛ منابع برای شناخت محدث نوری وجود دارد؛ با توجه به زندگی نامه های موجود در خصوص این شخصیت، میرزا حسین فرزند محمد تقی، که از علمای بزرگ طبرستان و یکی از مراجع تقلید در مازندران بود، در شوال سال 1254 ه.ق در روستای یالو از توابع شهر نور متولد شد.
در هشت سالگی پدر خویش را از دست داده؛ مادر و برخی از بستگان در تربیت محدث نوری همت کردند؛ پدر و برادران وی از جمله علمای بزرگ بودند؛ میرزا قاسم نوری و میرزا حسن نوری از جمله برادران محدث نوری و از فضلا هستند؛ خانواده وی این اقتضا را داشته است که محدث نوری اهل علم باشد.
محدث نوری چند سال در شهر نور مشغول تحصیلات اولیه بوده است؛ بعد از این دوره به تهران آمده؛ "مولا محمد علی محلاتی" به گفته محدث نوری اولین استاد وی است؛ وی بعد از عزیمت به تهران با "شیخ عبدالرحیم بروجردی" مرتبط می شود که هم به عنوان استاد و هم به عنوان پدر خانم وی نقش مهمی در تربیت محدث نوری داشته است.
مرحوم محدث در آستانه جوانی از ایران به نجف رفته و در حوزه درسی "شیخ عبدالحسین تهرانی" که از مهم ترین اساتید وی و ملقب به شیخ العراقین است مشغول به تلمذ شد؛ محدث نوری از عبدالحسین تهرانی به عنوان استاد برجسته بسیار یاد کرده است؛ وی حدود یک سال در محضر "شیخ مرتضی انصاری" که از شخصیت های بسیار اصولی در بین علمای شیعه است، درس خواند.
در میان اساتید وی از شیخ انصاری مهمتر، از جهت سنوات، "میرزا محمد شیرازی" است که به میرزای مجدد معروف و صاحب فتوای تحریم تنباکو است؛ جالب است بدانید محدث نوری در نجف اشرف در کلاس میرزای شیرازی حاضر بود و چند سالی در محضر وی درس خواند تا زمانی که میرزای شیرازی تصمیم بر عزیمت به سامرا گرفت.
محدث نوری بعد از عزیمت استاد خویش چند ماهی در نجف زندگی کرد و دریافت بر دوری استاد تاب ندارد، در نتیجه به سامرا عزیمت نمود؛ این عزیمت تا حدود پنج سال قبل از وفات محدث نوری بود؛ در سال 1316، میرزای شیرازی چشم از جهان فرو بست و بعد از مرگ استاد مجددا به نجف بازگشت و تا پایان عمر خویش در نجف بود.
اعطای اختیارات تامه توسط میرزای شیرازی به محدث نوری نشان از مقام علمی و اجتهادی وی دارد
محدث نوری در محضر میرزای شیرازی از اختیارات تامه برخوردار بود و به اصطلاح امروزی ها در حکم رئیس دفتر میرزای شیرازی بود و اجازه پاسخگویی به استفتائات را داشت که نشان از مقام علمی و اجتهادی وی دارد.
محدث نوری شاگردان بسیاری را تربیت کرد و برای بسیاری از علمای زمان خود اجازه روایی صادر نمود؛ از جمله شاگردان وی میتوان به شیخ محمد حسین کاشفالغطاء، علامه سید عبدالحسین شرفالدین عاملی و... اشاره نمود؛ شیخ آقا بزرگ تهرانی و شیخ عباس قمی از برجسته ترین شاگردان محدث نوری بودند که زندگی نامه های مفصلی برای استاد خود نوشتند.
مرحوم محدث نوری نزدیک 40 اثر در قالب کتاب نوشته که شامل کتاب های مفصل و مختصر است؛ کتاب هایی از وی در دست است که حدود سی صفحه بوده و برخی کتاب های وی اکنون سی مجلد است؛ شاید بتوان گفت بزرگترین وموثرترین کتاب محدث نوری "مستَدرَکُ الوَسائل و مُستَنبَطُ المَسائل" است.
این کتاب از این جهت اهمیت دارد که به عنوان تکملهای بر وسائل الشیعه شیخ حر عاملی نوشته شده و در آن 22 هزار روایت از روایات شیعه را از 66 منبع قدیمی که مورد توجه شیخ حر عاملی قرار نگرفته است،شناسایی و در ابواب فقهی به سبک وسائل الشیعه تنظیم کرد؛ خاتمه ی مستدرک الوسائل اکنون در ده جلد چاپ شده است که در این بخش می توان یک دور تاریخ و علوم حدیثی شیعه را از آغاز تا زمان محدث نوری مطالعه کرد.
مرحوم محدث اعتبار کتاب های دانشمندان را در بخش خاتمه کتاب مستدرک به تفصیل مورد بررسی قرار داده است؛ این قسمت از کتاب نوعی دفاع از حدیث شیعه است؛ خاتمه مستدرک، ما را با مکتب فکری و علم الحدیثی محدث نوری به شکل استدلالی و تحلیلی آشنا می کند.
مجموعه کتاب های محدث نوری در خصوص امام زمان (عج) نیز از جمله آثار مهم وی محسوب می شود؛ وی برخی کتاب ها همچون نجم الثاقب را به توصیه میرزای شیرازی نوشته است؛ محدث نوری 4 تا 5 کتاب تاثیرگذار درباره امام زمان (عج) دارند که برخی به زبان فارسی و برخی همانند کشف الاستار به زبان عربی است.
کتاب های محدث نوری در خصوص احیای شخصیت های بزرگ شیعه نیز از جمله نکات قابل توجه در آثار وی است؛ محدث نوری به زنده ماندن چهره بزرگان شیعه بسیار علاقمند بوده است؛ برخی از آثار وی از جنبه اخلاقی بسیار تاثیرگذار است؛ برخی کتاب ها همانند فصل الخطاب نیز در زمان خود جنجال بسیاری به وجود آورد.
ماجرای تألیف کتاب "لؤلؤ و مرجان" محدث نوری
کتاب لؤلؤ و مرجان از دیگر آثار مهم مرحوم محدث است. محدث نوری در مقدمه این کتاب نوشته: عالمی از هند به سراغم آمد و دردودل کرد که در هند روضه هایی بدون اصالت و ریشه خوانده می شود.
محدث نوری با اندکی تحقیق دریافت؛ چنین روضه هایی در ایران و عراق نیز خوانده می شود و بر نوشتن کتاب "لؤلؤ و مرجان در شرایط پله اول و دوم منبر روضه خوانان" مصمم می شود؛ اگر کل کتاب مذکور را مطالعه کنید در می یابید محدث نوری معتقد است روضه خوان برای خواندن روضه و اثرگذاری آن به دو مطلب نیاز دارد.
مطلب اول با عنوان پله اول و مطلب دوم با عنوان پله دوم در این کتاب مطرح شده است؛ روضه خوان با رعایت این دو پله میتواند، روضه خوان شایسته باشد؛ پله اول روضه خوانی صداقت است؛ روضه خوان نباید روضه جعلی و دروغین بخواند؛ پله دوم روضهخوانی، اخلاص است؛ برای اثرگذاری در مخاطب باید این دو مورد در روضه خوانی رعایت شود.
محدث نوری در این کتاب برخی از روضه ها که ریشه تاریخی ندارد و خرافی است، را نقل می کند و با دلایل علمی جعل بودن این روضه ها را برای مخاطب خود بازگو می کند.
"فصل الخطاب"؛ جنجال برانگیزترین اثر مرحوم محدث نوری
یکی از آثار جنجال برانگیز مرحوم محدث نوری همان کتاب فصل الخطاب با نام کامل "فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب الارباب" است؛ این کتاب حدود سیصد صفحه است و به صورت چاپ سنگی هم به شکل فایل الکترونیکی و هم فایل چاپی وجود دارد و ضرورتی بر چاپ امروزی کتاب وجود نداشته است؛ این کتاب جامع اخباری است که موهم تحریف قرآن است.
محدث نوری در تقسیم بندی علما یک اخباری صرف و مطلق نیست؛ جریان اصولیون و اخباریون در بین علمای شیعه وجود دارد؛ محدث نوری از نظر مکتب علم الحدیثی بین جریان اصولی گری و اخباری گری است؛ فرض می کنیم شخصیت اخباری گری وی در تالیف این کتاب بر تفکر اصولیگری غلبه پیدا کرده و به همین دلیل اخباری که به نوعی دلالت بر تحریف قرآن در کتاب های حدیثی شیعه و اهل سنت دارد، را جمع آوری کرد.
این کتاب مربوط به آثار اواخر عمر محدث نوری و زندگی وی در سامرا است؛ شاید محدث نوری گمان می برد این کتاب یک اثر علمی است و غوغایی در پی نخواهد داشت؛ بعد از چاپ این کتاب ولولهای در سامرا به پا شد؛ به عبارت دیگر برخی از علمای شیعه از نگارش و تالیف این کتاب بسیار ناراحت شدند و اذعان داشتند این کتاب ثابت می کند قرآن مورد تحریف واقع شده است.
برخی از گزارش ها حاکی از این است که محدث نوری در زمان حیات خود جزوه ای به زبان فارسی نوشت و اعتقاد به تحریف قرآن را از خود نفی کرد و اذعان داشت که عقیده من تحریف قرآن نیست بلکه اخبار را جمع آوری کردم؛ متاسفانه جزوه مذکور جزو آثار محدث نوری به دست نیامده است ولیکن شاگرد وی، شیخ آقا بزرگ تهرانی، در دو جا این مسئله را قید کرده است که محدث نوری در زمان حیات چنین جزوه ای را نوشته است.
محدث نوری: "در انتخاب نام کتاب فصل الخطاب خطا کردم"
شیخ آقا بزرگ تهرانی از زبان محدث نوری عنوان می کند که "در انتخاب نام کتاب اشتباه کردم و باید نام کتاب را "فصل الخطاب فی عدم تحریف کتاب رب الارباب" میگذاشتم"؛ محدث نوری تصمیم داشت روایاتی که دال بر تحریف قرآن است در مجموعه ای جمع آوری کند و پیام دهد که تمام روایات دال بر تحریف قرآن این روایات است و دلیلی بر رد آن روایات ذکر کند از جمله این که روایت ضعیف است یا روایت متقنی در بین شیعه و سنی نیست.
این گفته از شیخ آقا بزرگ تهرانی به صورت شفاهی از محدث نوری است و به معنای عدم اثرگذاری کتاب فصل الخطاب نیست؛ اثرگذاری این کتاب در دو ناحیه قابل تأمل است؛ در ناحیه هجمه هایی که اهل سنت بر شیعه وارد کرد، قابل تامل است؛ اول اینکه، این کتاب بهانه ای برای نگارش کتاب هایی علیه شیعه توسط اهل سنت شد.
دوم اینکه بازتاب کتاب فصل الخطاب در بین علمای شیعه نیز قابل تامل و خوشبختانه برکت آمیز است؛ در بین علمای شیعه نزدیک به بیست نفر از زمان محدث نوری تا کنون کتاب هایی در خصوص رد و نقض کتاب فصل الخطاب نوشتند؛ این علما نه تنها به محدث نوری اعتراض کرده، بلکه کتاب وی را نقد علمی کردند؛ بزرگانی همچون آیت الله خویی در کتاب "البیان"، علامه سید مرتضی عسگری در کتاب "القرآن الکریم و روایات المدرستین" و آیت الله معرفت در کتاب مستقلی در باب "اثبات عدم تحریف قرآن" در این زمینه قدم برداشتند.
بازتاب کتاب فصل الخطاب در بین شیعه این بود که به تالیف کتاب هایی در عدم تحریف قرآن انجامید، بازتاب ها در بین اهل سنت این بود که آگاهانه یا جاهلانه حملاتی را متوجه شیعه ساخت.
آیا انگلیس در تألیف فصل الخطاب نقش داشتند؟
اگرچه مطلبی مبنی بر اینکه کتاب فصل الخطاب به تحریک و پیگیری یکی از کارمندان سفارت انگلیس در عراق توسط مرحوم محدث نوشته شده را در کتابی مطالعه کردم؛ اما باید اعتراف کنم که صحت این مسئله برای خودم اثبات نشده و این خبر را ضعیف می دانم.
در خصوص فعالیت های سیاسی و اجتماعی مرحوم محدث نوری باید توجه داشت در درجه اول وی شخصیت سیاسی -اجتماعی قوی ندارد به جز سال هایی که در خدمت میرزای شیرازی بوده است و به اعتبار خدمت در حضور میرزای شیرازی موضع گیری هایی از وی دیده شده است.
میرزای شیرازی، محدث نوری و شیخ فضل الله نوری مثلث طیبه ای که یکی از رموز پیروزی نهضت تنباکو است
محدث نوری در کنار فعالیت های فرهنگی از انجام فعالیت های اجتماعی و سیاسی غافل نبوده است که میتوان مسئله تنباکو را به عنوان مثال ذکر نمود؛ وی در خصوص شیخ فضل الله نوری که خواهر زاده او نیز بود، کتابی با عنوان "پایداری تا پای دار" تالیف کرد؛ میرزای شیرازی، محدث نوری و شیخ فضل الله نوری مثلث طیبه ای را تشکیل می دادند که بیگمان یکی از رموز پیروزی چشمگیر نهضت تنباکو را باید در ارتباط بین این سه تن دانست.
در سال 1316 عده ای از تجار موسسه خیریه ایی را تشکیل دادند؛ از جمله افرادی که در تائید تشکیل موسسه خیریه در جهت مبارزه اقتصادی علیه بیگانگان، حضور دارد محدث نوری است.
محدث نوری کتابی با عنوان "کلمه طیبه" دارد. در مقدمه این کتاب نابسامانی های اجتماعی که گریبان گیر جوامع اسلامی شده است و زمینه بی توجهی به امر دیانت و در نتیجه منجر به رشد شبهات مذهبی شده است، را توضیح می دهد؛ محدث نوری تلاش می کند تا جایی که ممکن است راه حل هایی برای این امر ارائه دهد؛ با مطالعه این کتاب حساسیت های سیاسی -اجتماعی محدث نوری را درک می کنیم.
غیرت و تعصب دینی مثبتی در شخصیت محدث نوری وجود دارد
غیرت دینی و تعصب دینی مثبتی در شخصیت محدث نوری وجود داشت؛ این امر منشا پیدایش کتاب "کشف الاستار عن وجه الغائب عن الابصار" شده است؛ ماجرا از این قرار است که در سال 1300 هجری محدث نوری شنید یکی از علمای اهل سنت قصیده ایی 22 بیتی سروده و در این قصیده در وجود امام زمان (عج) تردید و حیرت کرده است. این قصیده منتشر شده و در دست خوانندگان افتاده است؛ محدث نوری بعد از خواندن این قصیده در طی دو الی سه ماه کتاب سیصد صفحه ای "کشف الاستار عن وجه الغائب عن الابصار" را تالیف نمود؛ این کتاب در دو فصل نگارش شده است؛ در یک فصل شهادت چهل عالم اهل سنت را در مورد تولد امام مهدی (عج) نقل می کند و در فصل دوم شبهات موجود در قصیده را مورد به مورد نقل و نقد و بررسی علمی می نماید.
این کتاب نمونه ایی از غیرت و تعصبت دینی محدث نوری به عنوان یک عالم شیعی بوده است. از اینرو بی جهت نیست که محدث نوری در زمان خود به "خاتمه المحدثین" ملقب هستند.