"همه دنیا پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی را تحسین میکند"
مدیر پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی در گفتگوی تفصیلی با «نسیم»: بودجه ساخت مرکز بازپروری و تکثیر در اسارت به اندازه برگزاری یک همایش بزرگ است/ اگر این پروژه نبود یوز یا به طور قطع منقرض شده بود و یا هیچکس نمیدانست چه سرنوشتی دارد
گروه اجتماعی خبرگزاری «نسیم»- سمیرا خباز- هومن جوکار، مدیر پروژه حفاظت از یوز پلنگ آسیایی است. مدرک کارشناسی مهندسی منابع طبیعیاش را از ایران گرفته پس از آن استخدام مرکز ( WCS ) انجمن حفاظت حیات وحش آمریکا شد، وی به صورت دورههای کوتاه مدت در آفریقا و ایران آموزش در دورههای مطالعه گوشتخواران، زنده گیری و بیهوشی را دیده است. جوکار در گفتگویی با «نسیم» از فعالیتهای این پروژه صحبت کرد و به انتقادات پیرامون فعالیت پروژه حفاظت از یوز پلنگ آسیایی پاسخ داد.
کمی از شروع فعالیت یوز و دلیل اجرای این پروژه در ایران بگویید
پروژه حفاظت از یوز آسیایی که یکی از پروژهای حفاظتی بین المللی است، در حوزه حفظ تنوع زیستی در ایران اجرا شده از سال ۲۰۰۱ (سال ۸۰) شروع شده در ۱۴ سال ادامه داشته است. این پروژه در سه زمینه کلی فعالیت کرده است: آگاه سازی عمومی و آموزش مردم، تقویت حفاظت زیستگاههای یوز و کارهای علمی است. قبل از شروع این پروژه در واقع کسی از یوز اطلاع چندانی نداشت. سوال این بود که آیا یوز در ایران باقی مانده یا نه؟ آیا یوز شبگرد است، یا روزگرد یا در چه مناطقی زندگی میکند؟ به جز چوپانها و ساربانها شاید کسی نمیدانست که در ایران یوز وجود دارد، البته در هر منطقهای هم یوز را به اسم خاصی میشناختند مثلا زرده پلنگ! و خیلیها فرق یوز و پلنگ را نمیدانستند. این اولین قدم فعالیتهای علمی در خصوص یوز بود. در زمینه آگاه سازی عمومی، اوج این فعالیت را میتوان در قرار گیری یوز بر روی پیراهن تیم ملی فوتبال دید. که همه را درگیر یوز کرد. حتی بنگاههای اقتصادی مثل بیمه دانا و بانک پارسیان برای حفاظت از یوز پلنگ آسیایی قدم بر میدارند. اینها از آگاه سازی عمومی به وجود آمده است.
حفاظت از یوز چطور آغاز شد؟
همانطور که گفتم به درستی مشخص نبود که آیا در ایران یوز وجود دارد یا نه و ابزارهای کافی مثل دوربینهای تلهای وجود نداشت، در آن سالها براساس پایانامه دوره کارشناسی من که در مورد وجود و عدم وجود یوز در ایران بحث کرده بود، فعالیتها شروع شد، و از شواهد و آثار به یک نتیجه رسیدیم که این نقشه نشان میداد که حداقل پنج زیستگاه اصلی برای یوز وجود دارد که محل زیست یوز پلنگ است (توران، پارک ملی کویر، منطقه بافق دره انجیر، منطقه نایبندان و منطقه عباس آباد نائین) و این پنج منطقه را به عنوان سایتهای اصلی به سازمان محیط زیست معرفی کردیم. از این پنج منطقه برخی حفاظت شده نبود و برخی هم سطح حفاظتی معمولی داشت و پروژه در بدو شروع کار مناطق حفاظت نشده را حفاظت شده و مناطقی مثل نایبندان را که شکار ممنوع بود به سطح پناهگاه حیات وحش ارتقاع داد تا دولت بتواند برای پاسگاه ساختن و جذب پرسنل اقدام کند.
قدم بعدی افزایش نیروی حفاظتی بود، زیستگاههای وسیع یوز را بهتر از مناطق مشابه حفاظت کنیم، و سعی کردیم از منابع مالی بین المللی کمک بگیریم و در مدت ۳ سال ۴۰ محیطبان را که با پروژه حقوق میگرفتند به تدریج به استخدام سازمان در آمدند، و به این ترتیب ۴۰ نیرو به نیروهای موجود سازمان نیز اضافه شد.
پروژه از جنبه علمی چقدر به شناخت ما از یوزپلنگ کمک کرد؟
در حال حاضر کمتر چیزی درباره یوز از دید ما پنهان مانده است، تنها چیزی که نمیدانیم درباره اکولوژی یوز است، دیگر بحث بر سر خود گونه یوز، اینکه شب گرد است یا روز گرد تمام شده و ما مستندات علمی مستحکمی داریم که هر نوع اطلاعات درباره یوز پلنگ آسیایی وجود دارد. تغذیه، ساعت فعالیت، بیولوژی حفاظت، جفتگیری و.. مشخص شده است. به صورت مقاله درزمینه ژنتیک در سال ۲۰۱۱ یک مقاله متقنی درباره زیرگونه آسیایی یوز وتفاوت آن با دیگر یوزهای دنیا ارائه شده که در بهترین مجله دنیا در این حوزه (ژورنال اکولوژی) منتشر شده است.
شاخصترین نتیجهای که در تحقیقات گرفته شده چیست؟
درباره مسائل ژنتیکی یوز وقتی ما نمیدانستیم یوز آسیایی با یوزهای دیگر تفاوت دارد بر روی حفاظت از آن تاثیر میگذاشت، برای مثال روباه قرمز یا روباه معمولی از ایران تا اروپا و شمال آفریقا پراکندگی دارد اگر درایران به خطر بیفتد آنچنان خطری تهدیدش نمیکند. درمورد یوز هم همینطور تصور میشد چون ما در شرق و جنوب آفریقا هم یوزپلنگ داریم تا در آسیا و لکهای در ایران یوز وجود داشت، همه تصور میکردن این یوز همان یوز پلنگ آفریقایی است که جمعیتش را در میانه ایران تا آفریقا از دست داده است.
سطح مطالعات ژنتیکی به جایی رسید که میتوانست مطالعات ژنوم آغاز شود، معلوم شد این زیرگونه آسیایی به طور بنیادی اختلاف ژنتیکی با یوزهای آفریقایی دارد. این اختلاف در حدی است که دو زیرگونه متفاوت را مشخص میکند و به همین دلیل درجه حفاظتی یوز در بالاترین درجه حفاظتی گونههای در خطر انقراض قرار گرفت. با رسیدن به این نتایج بود که پروژه توانست به حیات خودش ادامه بدهد، در صورتیکه اگر یک گونه مثل گونههای دیگر بود چنین اتفاقی نمیافتاد.
رفتارشناسی گونه، و مطالعاتی از مطلوبیت زیستگاه با همکاری دو دانشگاه تهران و اصفهان ادامه یافت و مطلوبیت زیستگاه یوز را در کل ایران سنجیدیم، این مطالعات برای این بوده که برخی زیستگاههایی که یوز هنوز در آن وجود دارد و در برخی زیستگاهها که شرایط مطلوبی برای یوز وجود دارد، برای زندگی یوز که در آن یوز وجود ندارد، و این برای ما حائز اهمیت است که بدانیم که اگر جمعیت یوز افزایش یافت به کدام سمت برود، از روی همین مطالعه بود که ما پیش بینی کردیم یوز پلنگ به زودی در پارک ملی گلستان دیده میشود و این پیش بینیها زمانی بود که پس از ۴۰ سال صحبتی از حضور یوز در گلستان نبود و پس از این نتیجه گیری، ما نامهای نوشتیم به اداره محیط زیست استان گلستان و این پیش بینی را به آنها منتقل کردیم و پس از آن دو بار یوز در جنگل گلستان دیده شد، براساس این مطالعات مطلوبترین زیستگاههای برای یوز جنگل گلستان پیش بینی شده بود که خوشبختانه دو ماه بعد از اعلام نتایج این تحقیق یوز در گلستان دیده شد.
آیا چیزی به نام بانک ژن یا ذخیره اسپرم در پروژه حفاظتی وجود دارد؟
نخست باید تفاوت بانک ژن و ذخیره اسپرم را بگویم، بانکی که از اسپرم ایجاد میشود برای روشهای تکثیر مورد استفاده قرار میگیرد، اما در بانک ژن متریال ژنتیکی را نگه میدارید که کارهای متفاوت تری از بانک اسپرم دارد، هر نمونه یوزی که در جادهها تلف میشوند، یا به اسارت در میآید، یا گردبند ماهوارهای دارند و یا به طور موقت در اختیار ما قرار میگیرد، حتما نمونه برداری ژنتیک و ذخیره میشود.
جمعیت واقعی یوزها چقدر است؟ یا عدد ۶۰ یوز صحیح است؟
فصل جدیدی از مطالعه آغاز شده، در آخرین مطالعهای که در سال ۹۰ انجام شد، تخمین جمعیتی دقت مطالعه در تناسب با زیستگاهها نبود، نمیتوان تک تک یوزها را پیدا کنیم و بشمریم، این کار بر اساس نمونه گیری که از طبیعت انجام میشود انجام میگیرد، این نمونه گیری ابزاری میخواهد در جمعیتهای کوچک گونه از طبیعت گرفته میشود، برچسب زده میشود و در طبیعت رها سازی میشود.
همین روش را ما درباره یوز با دوربین تلهای انجام میدهیم یعنی به جای اینکه بگیریمشان فقط یک عکس از آن گرفته میشود و براساس خالهای بدن یوز میتوان تشخیص داد که این یوز مشاهده شده جدید است یا نه.
وسعت زیستگاه و تعداد دوربینها اگر متناسب باشد به آمارهای دقیقی دست پیدا میکنیم، اما اگر نسبتش کاملا درست نباشد نتیجه به دست آمده به آن اندازه دقیق نیست. در سال ۹۰ تعداد دوربینهای تلهای نسبت به زیستگاهها مناسب نبود و تعداد نمونه کم بود و نسبت دادن به عدد دقیق کاهش مییافت.
برای اینکه از علم دور نشده باشیم مطمئنترین جواب سال ۹۰ حداقل تعداد ممکن یوز بود، که البته یک عدد علمی حداقل جمعیت را به دست آوردیم که تا امروز همان عدد ۵۰ تا یوز است. ولی برخی علاقمندند تخمین بالاتری بزنند.
تعداد یوز امیدوار کننده است؟
تعداد به تنهایی امید ایجاد نمیکند، تعداد در کنار زادآوری جمعیت، نسبت جنسی امید ایجاد میکند. برای مثال اگر ۴۰ یوز نر داشته باشیم نمیتوان به این جمعیت امیدی داشت و یا اگر ۴۰ یوز نر ماده که به دلیل فشار زیستگاه ونبود غذای کافی نمیتوانند زاد آوری کنند اما آنچه امید بخش است این است که در مشاهدات اخیر ما دائما یوز ماده همراه با توله میبینیم، و خوشبختانه جمعیت زادآور یوز در کشور ما وضعیت امید بخشی دارد، اما فجایعی که گاهی در کشورمان اتفاق میافتد مثل کشته شدن یک یوز ماده و پس از چند روز تولهاش در جاده نگران کننده است.
چرا محیط بانان نتوانستند پس از کشته شدن یوز مادر تولهاش را نجات دهند؟
مشکلی که منتقدان به وضعیت موجود دارند این است که شرایط واقعی را نمیبینند، وقتی یک محیطبان خبردار میشود یوز مرده دو حالت دارد، یا تولهها را دیده که با خود از محل دور میکند و یا ندیده مثل مورد اخیر با وجود اینکه بنا بر شرایط یوز احتمال اینکه صاحب توله باشد وجود داشته اما گشت زنیهای شبانه محیط بانان در منطقه نتیجهای نداد و نتوانستند تولهها را پیدا کنند. این روند تا سه شب ادامه یافت تا اینکه شب سوم تولهها بر میگردند، و در همان شب یکی تصادف میکند، باز هم شرایط توله یوزها رها نشد و با گشت زنی در منطقه و یافتنشان متوجه شدیم که یوزها بالغ هستند و باشکاری که کرده بودند، مشخص شد میتوانند به زندگی ادامه دهند.
یوزهایی که تک جنسیتی میمانند چه میکنید؟
ما هیچ برنامهای برای تغییر نسبت جنسی نمیتوانیم داشته باشیم، تمام افتخار این پروژه که در تمامی دنیا به عنوان یکی از پروژههای موفقیتهای UN پرداختهاند، حسن آن این است که تمام تلاشش را میکند تا یوز را به اسارت نیاورد و در طبیعت حفظ کند. در طبیعت حفظ کردن یوز، نهایت تلاش ما این است که شرایط اولیه بقای یوز، غذا، زیستگاه، آب و امنیت را فراهم کنیم.
اگر ما در طبیعت شرایط زیست را برای یوزها فراهم کنیم و زندگی یوز با روال پیش رود، خودش جفتش را پیدا خواهد کرد. در واقع ما با خود یوز کاری نداریم، مگر اینکه مواردی که یوز را منتقل میکنیم، ما همه تلاش میکنیم که زیستگاه ارزشهای حیاتی خودش را برای یوزاز دست ندهد، ممکن است نسبت جنسی برای مدتی تغییر کند ولی جمعیت صدها یا چندین هزار سال این شرایط را پشت سر گذاشته و بالانس شده است، پروژه قصدش این است یوز در طبیعت باقی بماند و فشارهای زیاد و بیشتر هزینه میکند که در طبیعت یوز را حفظ کند، همه دنیا این پروژه را تحسین میکنند چراکه نگه داری یوز در این شرایط و در طبیعت کار دشواری است اما پروژه از پس آن برآمده است.
ماجرای نگه داری دلبر و کوشکی در اسارت چه بود؟
اولویت ما نگه داری در اسارت نیست اما اگر دلبر و کوشکی به اسارت در نمیآمدند شاید حتی یک ریال هم هزینه نمیکردیم، چون دلبر کوشکی به صورت ناخواسته به اسارت در آمدند ما در بین یک دو راهی قرار گرفتیم که یا باید این دوتا یوز را نگه داریم تا عمر طبیعیشان به سر برسد که برای یک گونه در خطر انقراض راه جالبی نیست، چراکه وقتی میگوییم یک گونه در خطر انقراض است که تک تکشان برای ما مهم است، ی کی از شیوههای ذخایر ژنتیکی تلاش برای داشتن یک جمعیت رزرو است، ممکن است به زودی به طبیعت باز نگردد اما روزی ممکن است بازگردد، این ابداع ما نیست، برای پلنگ عربی در شارجه این روش تکثیر در اسارت در حال اجرا است، در امریکا هم در مراکز تحقیقاتیشان به تکثیر در اسارت یوز میپردازند، و درواقع این راه حل عجیبی نیست اما اولویت ما نیست، ما به عنوان یک مساله که اولویتمان نبوده و گرفتارش شدیم باید تصمیم میگرفتیم.
ما علاوه بر تکثیر به جنبههای مختلف آن هم فکر کردیم، این حادثه دوباره ممکن است اتفاق بیفتد. برای مثال یوزی که دو ماه پیش زیر ماشین رفت اگر آسیب نخاعی میدید و زنده میماند ما نیازمند یک مرکز بازپروری بودیم پس در این مرکز علاوه بر تکثیر امکاناتی را ایجاد کردیم تا توان پذیرش دو تا سه نمونه دیگر آسیب دیده را داشته باشد. نام این مرکز که با نام مرکز نگه داری و تحقیقات یوز، طوری تعریف شده که یوزها بتوانند باز پروری شوند و به طبیعت بازگردند و یا اگر امکان بازگشتشان به طبیعت نبود به مرکز تکثیر منتقل شوند.
احداث این مرکز با تاکید رییس سازمان اجرایی شده، به هر حال یک مسیری است که ما ترجیح دادیم برای این حیوان در خطر انقراض ایجاد کنیم، البته ما مشاوراین طرح هستیم، چون ما تجربه تکثیر در اسارت نداریم کارشناسی به نام «شان مک کویین» به عنوان مشاور اصلی که تجربه تکثیر در اسارت دارد، کمک میکند.
مرکز بازپروری و تکثیر در اسارت چه ویژگیهایی دارد؟ آیا برنامههای دیگری هم در دست دارید؟
یوز پلنگ گونهای است که در تمام دنیا به آن اهمیت میدهند، برای ساخت مرکز بازپروری و تکثیر ما تصمیم گرفتیم یا این کار را انجام ندهیم و یا مثل مرکز معروف بازپروری در دنیا مرکزی استاندارد باشد. ما نمیتوانیم دلبر و کوشکی را در قفسی دو متری نگه داری کنیم.
البته این یک کار تحقیقاتی است و هر کار تحقیقاتی میتواند موفق شود و یا نشود، براساس نظر مشاور بین المللی طرح که میگوید وقتی شما یک یوز نر و یک ماده دارید، احتمال موفقیت تنها ۳۰ درصد است، و به این حساب ما تنها با ۳۰ درصد احتمال موفقیت پروژه را جلو میبریم.
این مرکز تمام بودجه و امکاناتش برای تکثیر در نظر گرفته نشده و به عنوان یک مرکز بازپروری هم هست و میتواند خیلی امکانات دیگر هم در کنار آن داشته باشد، در حال حاضر به طراحی یک پروژه تحقیقاتی در کنار آن نیز فکر میکنیم.
علاوه بر این، میخواهیم یک سگ مدفوع یاب تربیت کنیم برای یوز پلنگ تا در مطالعات ژنتیک به ما کمک کند.
اما در باره بودجه ساخت مرکز نگه داری یوز باید بگویم، بودجه ساخت مرکز بازپروری و تکثیر در اسارت پروژه یوز به اندازه برگزاری یک همایش بزرگ است.
برای جذب اسپانسر هم کاری کردهاید؟
داوطلبان زیادی در بخش مردمی مانند شرکتها و اشخاص میگویند آمادگی کامل داریم تا هزنیههای نگه داری یوز را تامین کنیم، البته در حال حاضر سازمان محیط زیست این کار را انجام میدهد، اما به زودی با تهیه مکانیزمهای لازم، چند اسپانسر علاقهمند را جذب میکنیم و اصولا این کارها در تمام دنیا با اسپانسر انجام میگیرد. چون همه دوست دارند به چنین طرحهایی کمک کنند. حتی حیوانات در معرض انقراض را به فرزندی قبول میکنند و هزنیههایش را تا آخر عمر میدهند. فعلا این ریسک ورود به این مرحله را تمام شدن تهیه مکانیزیمهای لازم را نکردهایم.
تصمیم گرفتیم اگر دلبر بتواند زایمان اولش را انجام دهد، آنوقت این طرحها را اجرایی کنیم.
طرح یوز بر روی پیراهن تیم ملی فوتبال چقدر به عملکرد پروژه کمک کرد؟
طرح یوز بر روی پیراهن تیم ملی یکی از طرحهایی بود که در زمینه آگاه سازی و اطلاع رسانی و آگاه سازی عمومی بوده است، این برنامه کمک کرد تا علاقه مندان به حفاظت از یوز زیادتر شوند، برای مثال و قتی ما به شهرستان بافق میرفتیم و برای توقف جاده گزوییه تلاش میکردیم و به هیچ نتیجهای نمیرسیدیم، پس از اجرای طرح یوز مسئولان شهرستان تمبری را از یوز با شعار «نمیگذاریم بمیرد» منتشر میکند این نشان دهنده این است که تغییری در آن اجتماع به وجود آمده است.
حتی چند نفر از افراد معتبر استان یزد در حال آماده سازی مرکزی هستند که کارگاه راهسازیشان در کنار زیستگاه یوزپلنگ است. این مرکز قرار است، تبدیل به مرکز آموزش محلی یوز و فعالیتهای اجتماعی در این خصوص شود.
چرا محل نگه داری دلبر و کوشکی مخفی است؟
نگه داری دلبر و کوشکی در جایی که مکانش را مخفی نگه داشتهایم نه به دلیل محرمانه بودن بلکه به این دلیل که نمیتوانیم جلوی سیل مشتاقان دیدن این دو یوز را بگیریم اگر از مرحله جفت گیری بگذرند و فعالیتشان عادی شود مسلما یک برنامه بازدید برای رسانهها و خبرنگاران ترتیب خواهیم داد. (البته این امر پس از گذشت یک ماه و پایان دوره زمان جفتگیری دلبر و کوشکی هنوز اتفاق نیفتاده!)
میگویند دریافتهای بین المللی پروژه قابل توجه است و نتیجه حاصل از فعالیتها قابل مقایسه نیست، دریافتهای بین المللی شما چقدر است؟
این نوع پروژههای بین المللی، ظرفیت ساز هستند، و این بودجه برای نهادینه کردن یک روش و یک نوآوری است و شیوه کارآمدی را ایجاد و به دستگاه مربوطه میسپارند، درواقع این پروژهها پولشان را خرج ایجاد یک نمونه و پایلوت میکنند نه اینکه تمام پولشان را خرج درست کردن نمونه کنند، قبل از ورود من این پروژه از نظر مالی وابسته به صندوق جهانی محیط زیست JEF بوده است، که بودجههای زیادی بود. در واقع فاز اول پروژه در چهار سال حدود یک میلیون دلار بوده است. در حال حاضر کل پروژه حدود ۳۰۰ هزار دلاراست که در سه سال کمتر از هزار دلار بودجه بین المللیاش دریافت میکند چیزی حدود سالی ۸۰ هزار دلار، با این رقم برای ما امکان ندارد مسیر یک جاده را تغییر دهیم. این هزنیه یک کیلومتر، دو کیلومتر جاده است.
وقتی JEF به پروژه کمک میکرد ما توان این را داشتیم که برای تقویت حفاظت از زیستگاه یوز ۴۰ محیطبان را استخدام کنیم و تا سه سال حقوق بدهیم که با ایجاد تحریمها این امکان محدود شد .
اما اصولا پروژه ما نباید در چنین مواردی هزینه کند، پ روژه ما یک وظیفه مهمتر دارد وظیفه پروژه ما این است که سازوکار سازمان محیط زیست در این زیستگاهها حساس شود، چقدر تلاش و بودجه بگذارد را گوشزد کرده و مسیر بدهیم، که ما اینکار را میکنیم.
وضعیت اعتباری پروژه سازمان نسبت به بودجههای اختصاص یافته توسط سازمان محیط زیست بهتر است یا خیر؟
۳۰۰ هزار دلار بودجه ناچیزی است، که البته نسبت به وضعیت بودجههای محیط زیستی در کشور بهتر است. ما سعی میکنیم تخصیصها به جا و درست باشد.
آیا محیط بانان خاصی جذب پروژه میشوند؟
پروژه ۴۰ محیطبان را تعلیم داد که اکثرا روسای مناطق شدند، چراکه بهتر آموزش دیدهاند. بعد از ۴۰ نفر محیط بانی اضافه نکردیم و در واقع محیطبان پروژه نداریم، بلکه برای محیط بانان منطقه ما دوره آموزشی میگذاریم و موارد مختلفی بازآموزی میشود و مفاهیم جدید گفته میشود.
محیط بانان به خاطر دستمزد پایین همیشه حس بیپشتوانگی میکنند و این نگرانی کم کم روی کارشان تاثیر میگذارد ما از بیمه دانا خواستیم کل محیط بانان یوز به همراه خانوادههایشان که حدود ۵۰۰نفر میشوند را بیمه تکمیلی کند، در طول امضای این تفاهم نامه چندین مورد زایمان، عملهای گرانقیمت بوده است که از این طریق تامین شده است.
کار ما ایجاد نمونه است و این طرح باید به تدریج به دیگر دفاتر سازمان محیط زیست تکثیر شود.
سازمان محیط زیست وظایف متعددی دارد و نمیتوان به آن خرده گرفت، تمرکز ما روی موضوع باعث شده که به طور متمرکز بر روی یوز پلنگ و زیستگاههای یوز پلنگ کار کنیم، گرچه زیستگاههای یوز پلنگ خیلی وسیعند و یک سوم مناطق حفاظت شده ایرانند اما به دلیل تمرکز ما روی این موضوع باعث شده ابتکار عمل بیشتری داشته باشیم.
برای برقرای امنیتهای لازم و حفظ یوزچه کردید؟ آیا توانستهاید برای خرید مستثنیات، جلوگیری از کشیدن جاده پروژه وارد عمل شوید؟
ماسعی کردیم برای توجیه مسئولین اقدام کنیم که تا به حال خوشبختانه موفق هم بودهایم. در مورد جاده گزوئیه بافق (جادهای که از مهمترین زیستگاههای گونه نادر یوزپلنگ میگذرد) متوقف شد اما مردم متقاضی آنجاده هستند. در آن زمان هم ما نگفتیم جاده را نکشید، گفتیم یک جاده دیگر مناسبی پیدا میکنیم که با کمک دانشگاه یزد جاده سیروس آباد را پیشنهاد کردیم.
اما مسئولان به سمت گزینه جدید نرفتند و ممکن است مردم دوباره فشار بیاورند، کار ما بیشتر در جنبههای تغییر استراتژی است و کار فیزیکی را کم کردیم چون تاثیر بیشتری دارد، گشت زنی با تغییر دیدگاه متفاوت است.
وضعیت یوز امیدوار کننده است؟
بله ما خیلی امیدواریم، فقط در توران در چند هفته اخیر ۱۳ مورد مشاهده یوز داشتهایم که به جز یکی از آنها خانواده مادر و توله بودند و این خیلی امید بخش است. اگر کمی وضعیت زیستگاه بهتر شود خیلی از خطرات پشت سر میگذاریم.
در چند هفته اخیر مشاهده ۱۳ یوز در توران که شامل دو قلاده کشته شده هم میشود، در خراسان شمالی میاندشت شش مشاهده که یک گروه مادر توله بودند، دره انجیر یزد یک مادر و دو توله و سه مورد تکی بودند.
اینقدر مشاهده امید بخش است، از اینکه بگویم وضع بهتر شده است اجتناب میکنم چراکه این امر مستلزم این است که ما یک آمار برداری بکنیم و ببینیم نسبت به سال ۹۰ انقدر افزایش جمعیت داشتهایم، اما مشاهداتمان زیاد شده است، ممکن است این کثرت مشاهدات صرفا دلایل افزایش جمعیت نباشد اما به هر صورت مشاهدات زیاد و راحت شده است.
آیا تغییرات آب و هوایی میتواند دلیل این افزایش مشاهدات باشد؟
در طبیعت عوامل متعدد است. ممکن است تغییرات آب و هوایی هم سهمی داشته باشد، اما نمیتوانیم تصدیق کنیم. به هر دلیلی افزایش مشاهده داریم که شاید افزایش جمعیت باشد، چیزی که برای من قطعی است این است که زاد آوری یوز بیشتر شده است، چرا که ما یوزو مادر را بسیار میبینیم حداقل در زیستگاههای شمالی (توران، میاندشت) مشاهدات افزایش داشته است.
ظرفیت اجرای چنین پروژههای بر روی دیگر گونهها وجود دارد؟
بر روی همه گونهها که نه ولی بر روی گونههای در خطر انقراض این ظرفیت وجود دارد، ما رابطه نزدیکی با دفتر حیات وحش داریم و در ردیف دوم بیمه دانا در حال تعریف خرس سیاه و پلنگ هستیم.
نهایتا این طرحها روزی به حالت ملی پیش خواهد رفت؟
ما در پروژه یک برنامه خروج هم داریم یک روزی این پروژه تمام میشود، که اگر تمدید نشود شاید دو سال دیگر پایان این پروژه باشد. ما باید در طول این دو سال همین کارهایی که پروژه انجام میدهد را در اختیار سازمان قرار دهیم. و این بخشی از استراتژی ماست.
یکی دیگر از استراتژیهای خروج ما، مرکززدایی کردن طرح است، استانهایی که یوز دارند هر کدام دفتر پروژه داشته باشند و بودجه مشخص بگیرند. و این کار خیلی بهتر جواب میدهد.
آیا اتمام زمان پروژه نشانه ضعف است؟
اگر ما توانسته باشیم اطلاعات را درست به سازمانهای مربوطه منتقل کنیم، مثل استانها و حتی مراکز میتوانیم بدون نگرانی پایان پروژه را اعلام کنیم، البته این موضوع ظرفیت بین المللی دارد و چرا نباید از این ظرفیت استفاده کنیم، و میتوانیم ظرفیت را به استانها منتقل کنیم. اینها مستقیما برای مثال استان یزد به صورت مستقیم با پروژه بین المللی در تماس باشد و کمک بگیرند. اینطور پایدارتر میماند تا اینکه دستوری از مرکز کشور برسد.
نیاز به ادامه فعالیت پروژه یا اتمام کار آن را مسئول پروژه تشخیص میدهد یا نهاد بین المللی؟
استراتژی خروج از چیزهایی است که نهاد بین المللی از ما میخواهد اما چگونگی این برنامه دست ماست و براساس تجربیات تشخیص میدهیم با پایان پروژه چه نهاد و سازمانی این راه را ادامه دهد. دفاتر محلی سریع بالاسر کارند.
چرا یوز باید حفظ شود؟
زوایای مختلفی از جمله علمی و اخلاقی برای حفظ یوز وجود دارد، سهمی که طبیعت و فرهنگ در شناخت از یک کشور وجود دارد بیبدیل است، در مقایسه با سهم صنایع است.
افتخار یک کشوری فرهنگ، تاریخ و طبیعت آن کشور است. در مورد یوز آسیایی که یک سوم مناطق کشور و شش میلیون مساحت خاک را در بر میگیرد و بهانهای برای حفظ این مناطق است.
درست است که الان به خاطر وجود نفت ما به سمت منابع درآمدی دیگری نمیرویم ولی اگر نفت نباشد، چیزی که رکن درآمدی این کشور خواهد بود توریسم است. پس از تغییر نگاههای سیاسی، شاهد بودیم سال گذشته آمار ورود توریسم به کشور چه تغییری کرده است.
فوایدی که این حفاظت دارد این است که مناطقی حفاظت میشود که اگر به دست صنایع و معادن بیفتد شخم شده زده میشود.
برای باقی مانده یوز به عنوان نماد برنامهای دارید؟
برنامه مشابهی نه، چون آن برنامه تاثیر خودش را گذاشت اما روزهای خاص مثل روزیوز پلنگ و روز جهانی یوزپلنگ که تازه افزوده شده وجود دارد که به شکل مختلقی برای افکار عمومی در سطح مناسبی نگه میدارم و توجه لازم است.
ورود رسانهها به فعالیتهای طرح را تا چه حد موثر میدانید؟
انتقادهایی که وجود دارد نشان همان حساسیت هاست که در این ۱۲و۱۳ سال ایجاد شده و این نگرانی مثبت است و درگیری رسانه با این موضوعات باعث زنده ماندن آن میشود.
این فعالیتها برای مردم جذاب است، بسیاری از مردم هم که نگرانند دسترسی به شبکههای اجتماعی جدید دارند، اما متاسفانه سطحی با مسائل برخورد میکنند، ما خیلی افکار جدی تری داریم که نباید به صورت نازل جا بیفتد برای مثال یکی از پایلوتهای پروژه این بود که یک منطقهای که دیگر حفاظت شده نیست و سازمان توان حفاظت از آن را ندارد توسط مردم حفاظت کنیم.
برای این کار باید به الگوهای جاهای دیگر دنیا توجه کنیم، مردم در کاری قدم پیش میگذارند که منافعی داشته باشند برای جذب منافع راههای محدود است، یا باید توریسم در آن منطقه ایجاد شود یا راه کسب درآمد مستقیم از محصولات حفاظت داشته باشیم یا از محصولات پایدارتر بهره برداری کند. اگر همه چیز درست پیش رود، جمعیت قابل شکار افزایش یابد و به مرزی از لحاظ اکولوژیک برسد که باید کاهش یابد در این صورت تعدادی پروانه شکار صادر شود و چون زیستگاه یوز است تحت عنوان «شکار برای حفاظت» که هزینههای بیشتری را شخص خریدار میپردازد تا ما به تفاوت آن وارد صندوق حمایتی جامعه محلی وارد شود از این راه کسب درآمد شود.
در پاکستان این روش برای «کل مارخور» اجرا شد و به همین روش این گونه از لیست IUCN خارج شد. مردم از کل مارخور حفاظت کردند و آنقدر این روش خوب پیش رفت که به یک چرخه اقتصادی رسید و منطقه تبدیل به پرورشگاه کل مارخور شده است. و مردم نمیگذارند حتا یک سنگ به آن پرتاب کند چون به پایههای اقتصادی منطقه تبدیل شده است و رفاه ایجاد کرده است.
ما هم بر اساس ماهیت پروژه خواستیم این روش را تمرین کنیم و برای اینکار طی مکانیسمی یک قوچ را در جایی که ۲۵ پروانه شکار صادر میکرد ۲۵ پروانه را جمع کند و تنها یک پروانه صادر کند تا ما بتوانیم در مجامع بین المللی به مزایده بگذاریم.
در این تمرین صوری بدون صدور هیچ پروانهای از سوی سازمان محیط زیست، تبدیل ۲۵ پروانه به یک پروانه، یک قوچ را برای حفاظت به مرکز WILD SHIP FUNDATION (مرکزی در اروپا که علاقه مندان شکار جمع میشوند و برای حفاظت کمک میکنند) بفروشم، این قوچ در طی ۳ روز به قیمت ۱۰۰ هزار دلار به فروش رفت، یعنی معادل ۲۵ قوچی که ما ۴ هزار دلار میفروختیم این قوچ در طبیعت میگردد، پول در جیب سازمان محیط زیست است و هیچ پروانهای صادر نشده و در واقع هیچ اتفاقی نیفتاده است ولی به خاطر این تمرین پسوند اسم من تبدیل شده به جوکار قوچ فروش! این به دلیل مانور رسانههای مهاند نظام بر فعالیتهای پروژه بود.
من نمیتوانم هیچ جا توضیح دهم، هنوز اتفاقی نیفتاده متاسفانه مسائل سطحی با قضاوت ناعادلانه همراه میشود. ما حاضریم دراینباره با رسانهها صحبت کنیم و باید بر روی این موضوع تاکید کنم که به عنوان یک کارشناس اگر این پروژه نبود وضعیت یوز یا به طور قطع یا منقرض شده بود و یا هیچکس نمیدانست چه سرنوشتی دارد.