گزارش «نسیم آنلاین» از کتاب آیتالله شهید سید محمدباقر صدر؛
رویکردی کلگرا به سیره امامان معصوم
کتاب "امامان اهل بیت؛ مرزبانان حریم اسلام"، اثری حائز اهمیت است که توسط کنگره شهید صدر، طی سالهای اخیر جمع آوری، تدوین و تحقیق شده و با عنوان "أئمة اهل البیت و دورهم فی تحصین الرسالة الإسلامیة" منتشر شده است.
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »؛ نگاه تحلیلی و استنباطی به سیره اهل بیت علیهم السلام زمانی که توسط یکی از بزرگ ترین متفکران شیعه صورت گرفته باشد، اثری بسیار ارزنده و قابل استفاده را رقم خواهد زد.
متفکر شهید آیت الله سید محمدباقر صدر، عالم بصیر، آگاه و اندیشمند ممتاز شیعه در عصر حاضر است که مبارزات و روشنگری های او در عراق، شهادت ایشان را به دست رژیم مستبد و ستمگر بعثی در پی داشت. او آثار گران سنگی در زمینه فقه، اصول، فلسفه، اقتصاد و زمینه های متعدد دیگر در جهان اسلام به جا گذاشته است. اما این بار کتابی در زمینه تاریخ تحلیلی امامان اهل بیت علیهم السلام از این متفکر، وارد عرصه فکری و مطالعاتی شده است.
کتاب «امامان اهل بیت؛ مرزبانان حریم اسلام»، اثری حائز اهمیت است که توسط کنگره شهید صدر، طی سالهای اخیر جمع آوری، تدوین و تحقیق شده و با عنوان «أئمة اهل البیت و دورهم فی تحصین الرسالة الإسلامیة» منتشر شد و سپس به دست دکتر رضا ناظمیان و حسام حاج مؤمن با قلمی شیوا و روان به زبان فارسی ترجمه شده است.
این کتاب برگرفته از سخنرانی ها و مقالاتی است که آن متفکر شهید به صورت منظم و مدون طی مناسبت های مختلف ارائه کرده است و در این کتاب با پیاده سازی این آثار منطبق با قالب فصل بندی شده از جانب شهید صدر، توسط گروه تحقیق کنگره بین المللی شهید صدر، پس از گردآوری، تصحیح و تحقیق به چاپ رسیده است.
نکته حائز اهمیت در این کتاب، که آن را از سایر کتب در زمینه تاریخ و سیره متمایز کرده است، رویکرد و روش به کار گرفته شده در این کتاب است. شهید صدر در این اثر، با رویکردی کل گرا به بررسی سیره امامان معصوم پرداخته است.
در میان رویکردهای موجود در مطالعه زندگی و سیره اهل بیت علیهم السلام، یکی از رویکردها و روش های مهم، روش کل گراست که زندگانی تمام امامان معصوم را نه به صورت جداگانه، بلکه در قالب یک کل به هم پیوسته مورد مطالعه و بررسی قرار می دهد. مقام معظم رهبری (دام ظله) نیز بر اهمیت و ارزندگی این نگرش تأکید کرده اند و کتاب انسان 250 ساله که برگرفته از سخنرانی های ایشان است، بر اساس همین شیوه نگاشته شده است.
در بخش سوم کتاب امامان اهل بیت علیهم السلام مرزبانان حریم اسلام، موضوع سخنرانی شهید صدر در کنگره¬ای فرهنگی در نجف حول تبیین این روش و رویکرد است. ایشان علی رغم رد نکردن روش جزء گرا و استفاده از این روش در رویکرد خویش، جزئی نگری در مواجهه با زندگانی امامان را روشی ناقص و ناتوان در تحلیل زندگانی و سیره امامان میداند. ایشان دیدگاه کل گرایی را عقیده ای متبلور از ایده امامت در کلام شیعی می داند.
این کتاب با قملی شیوا و محتوایی متفکرانه، برداشتی بسیار عمیق و به روز از سیره و زندگانی اهل بیت ارائه کرده است که می توان آن را یکی از منابع مهم و برجسته در راستای بصیرت افزایی شیعیان و مسلمانان دانست.
این کتاب مجموعه ای حاصل از سخنرانی ها و نگاشته های شهید محمد باقر صدر است که طی آن در مناسبت های مختلف به بررسی و بیان زندگانی امامان پرداخته است. این مجموعه توسط گروه تحقیق کنگره بین المللی شهید صدر گردآوری و چاپ شده است.
در این کتاب، مسیر کلی زندگانی اهل بیت در دوخط پی گرفته می شود: اول خط اصلاح کژروی و تلاش برای به دست گرفتن زمام تجربه و دوم خط استوار سازی امت اسلامی که وجود مادی رسالت اسلامی به شمار می رود. اما در عین حال با تفاوت موقعیت های امامان اوضاع خاص حاکم در زندگی هرکدام از حضرات معصومین، روش عملکرد و شیوه برخورد آنان با مسائل زمانه برای رسیدن به هدفی واحد، به طور مصداقی تفاوت خواهد کرد و صلح امام حسن علیه السلام را در زمانی و قیام امام حسین علیه السلام را در زمان دیگری رقم می زند. اما به گفته شهید صدر، این تفاوت ها تعبیرهایی گوناگون از حقیقتی یگانه هستند.
شهید صدر در این کتاب، نقشه راه امامان معصوم علیهم السلام را به سه مرحله اساسی تقسیم کرده است. مرحله اول به مصون سازی امت اسلامی در برابر آسیب کژروی که از سقیفه آغاز شد، اختصاص دارد و از رحلت رسول گرامی اسلام تا امامت امام زین العابدین ادامه دارد. در مرحله دوم، امامان معصوم علیهم السلام در کنار مقابله با کژروی ها به شکل دادن و تربیت شیعیان خاص خود پرداخته اند و در مرحله سوم آماده سازی امت برای به دست گرفتن حکومت از جانب اهل بیت علیهم السلام پی گرفته شده است.
یکی از امتیازات ویژه این کتاب، نگاه عمیق و متفکرانه شهید صدر به سیره اجتماعی و سیاسی اهل بیت علیهم السلام و استنباط احکام عملی در این زمینه است.
ایشان در برخی از فصول کتاب، در پایان سخنان خود با مقایسه شرایط و اوضاع عصر حیات امامان معصوم با زمان کنونی، در صدد است که تکلیف شیعیان و دوستان اهل بیت را در این زمان تبیین کند و روش صحیح مواجهه با کژروی های موجود در امت اسلامی را منطبق با این سیره نورانی ارائه کند.
یکی دیگر از امتیازات مهم این کتاب، تحقیقی است که در پاورقی کتاب نمود یافته است. در این تحقیق به خوبی تلاش شده است که مطالب ارائه شده از جانب شهید صدر، به طور مستند و مفید ارائه شود و اسناد و کتب مرجع در هر بحث معرفی شود.
قلم روان، شیوا و جذاب کتاب را نیز می توان یکی از محسنات آن بر شمرد.
تنها نقطه ضعف این کتاب این است که به دلیل پیاده شدن کتاب از روی سخنرانی ها و مقالات و پیام های مختلف شهید صدر، در برخی از فصول، مطالب به صورت تکراری ارائه شده است و دو فصل از فصول کتاب نیز با سیر بحث، بیگانه بوده و مانند جمله ای معترضه در این میان آمده است.
بخش عمده کتاب به زندگانی و سیره امیرالمومنین، امام حسن و امام حسین علیهم السلام (یعنی مرحله اول از نقشه راه) اختصاص دارد و به نظر می رسد بسیاری از مطالب مربوط به دو مرحله دوم از نقشه راه اهل بیت (علیهم السلام) در این کتاب آورده نشده است. در دسترس نبودن تمام فایل های صوتی سخنرانی های شهید صدر و شهادت ایشان را می توان از علل ضعف بحث در دو مرحله آخر برشمرد.
فقدان فهرست اعلام، آیات و روایات در پایان کتاب نیز از نقایص شکلی و حاشیه ای کتاب محسوب می شود.