یادداشت «نسیم آنلاین» بر کتاب "حقارت"
تلخی بیپایان، بوی مرگ و باز هم فساد
اگر بخواهیم یک نکتهی آموزنده و یا مفید برای قشر کتابخوان در این رمان بیابیم و ذکر کنیم، به در بسته میخوریم. به جز ضعف، سستی و زندگیِ بی بندوبار و سیاه چیزی عایدمان نمیشود.
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین »- داستان حقارت دربارهی بازیگر شصت و چند سالهای به نام اکسلر است که دیگر توان ایفای نقش ندارد و در کار خود به بنبست رسیده است. همین مسأله کار او را به بیمارستان روانی میکشاند. در آنجا با زنی به اسم سیبیل وان بورن آشنا میشود که دختر هشت سالهاش توسط شوهر دومش، مورد تجاوز قرار گرفته است. سیبیل از اکسلر تقاضا میکند، شوهر دومش را به مکافات این عمل شنیع، به قتل برساند.
در بخش دوم داستان اکسلر با زنی به اسم پگین که ۲۵ سال از او کوچکتر است، هم خانه میشود. آنها دوست خانوادگی بودهاند و اکسلر از نوزادی، پگین را میشناخته است. در این رابطه، هر دو طرف ترس و تردیدهای خود را دارند و با آن دست و پنجه نرم میکنند.
در بخش سوم پگین، اکسلر را در حالی که امیدهایش تازه شدهاند، رها میکند. سیبیل که در بخش اول ماجرایش آمده بود، شوهرش را به ضرب گلوله میکشد. این مسأله به اکسلر توان و انرژی خودکشی میدهد. سرانجام اکسلر در اتاق زیرشیروانی به زندگی خود پایان میدهد.
«حقارت» یک داستان بلند از «فیلیپ راث» است که توسط «سهیل سمی» ترجمه شده و در نشر «نیماژ» به چاپ رسیده است. این داستان بلند در سه پردهی «دود شدن»، «دگرگونی» و «پردهی آخر» روایت میشود. داستان دربارهی بازیگری است که در شصت و چند سالگی و بعد از شکست شغلی و افسردگی حاصل از آن، به دختری دل میبندد و بعد از متارکه، خودکشی میکند. این کتاب ۲۷امین کتاب از مجموعهی «کتاب دیگران» در انتشارات نیماژ است.
فیلیپ میلتون راث نویسندهی آمریکایی، اکنون ۸۳ سالگی خود را سپری میکند. از او تا کنون چندین کتاب مانند «رئیس جمهور ما»، «زنگار بشر»، «خشم»، «نویسنده پشت پرده»، «زوکرمن رهیده از بند»، «یکی مثل همه»، «ننگ بشری» و... به فارسی ترجمه شده و به چاپ رسیده است. راث در کارنامهی ادبی خود جوایز بسیاری را ثبت کرده که پولیتزر سال ۱۹۹۸ و من بوکر سال ۲۰۱۱ از آن جمله هستند.
داستان به شیوهی سوم شخص محدود و در سه بخش به هم پیوسته روایت شده است. محل جدایش فصول گذر زمان اندکی را نشان میدهد. شخصیت اصلی داستان که اکسلر است، قابل درک و پذیرش از کار درآمده. یعنی نمونهی یک ستارهی تقریباً معروف که در سالهای بازنشستگی دچار افسردگی و یأس ناشی از عدم توانایی بازیگری شده است. نمونههایی از این شخصیت را در آثار معروف دنیا شاهد بودهایم. شاید بتوان از فیلم بلوار سانست نام برد که در آن ستارهی زن سینما دچار این یأس و بیماری می شود. حتی در زندگیِ واقعیِ بازیگرانی مثل مریلین مونرو نیز این اختلال روانی مشاهده شده است. به هر صورت فیلیپ راث هم این چنین شخصیتی را محور داستانش قرار میدهد و سعی میکند او را با تمام سختیها و رنجهایی که میکشد توصیف کند.
شخصیت دوم زنی چهل ساله، یعنی «پگین» است. پگین زنی سرخورده از ازدواج اولش است که در جای جای داستان به اشتباه خود اشاره میکند. او سرگشته، بازیگوش و غیرقابل اطمینان است. پرداخت نویسنده در مورد این شخصیت هم خوب و به جاست.
داستان دارای ضرباهنگ مناسبی است و روایت هم به شکلی کلاسیک و کاملاً خطی ارائه شده است. نویسنده از مونولوگهای روانشناسانه و یا ترفندهای دیگر مدرن و پست مدرن در داستان خود استفاده نکرده است و سعی شده به شکلی کاملاً سرراست، با طرح ماجرا فقط، مخاطب خود را همراه کند. کشش جریانات در حد مطلوبی است و عدم همراهی در پی ندارد. چرا که تعلیق هم به خوبی در داستان وجود دارد. خواننده با پایان غمانگیز داستان تا حدی غافلگیر نیز میشود.
از ویژگیهای محتوایی داستان، همین پایان غمانگیز، نکبت بار و افسردهی آن است. داستان با خودکشیِ اکسلر با یک اسلحه در خانهی خودش تمام میشود. خشونت موجود در داستان خشونت گرمی است. دو مورد کشتن در این کتاب وجود دارد. یکی اکسلر که خودکشی میکند و دیگری سیبیل که شوهرش را بخاطر تجاوز به دختر کوچکش میکشد. هر دو مرگ به شکلی طراحی شدهاند که مخاطب قاتل را برحق میشمارد و چارهی دیگری برای قاتل نمییابد. سیبیل باید شوهرش را میکشت، چرا که دادگاههای رسیدگی به جرایم، حرف او را باور نمیکردند و یا نهایتاً همسر خلافکارش را تبرئه میکردند و اکسلر هم در کشتن خود حق دارد، چرا که روزگار راهی جز این برایش باقی نگذاشته است وآخرین امیدهایش هم با رفتن پگین بر باد شده است.
«خودکشی» در این داستان مورد تقدیر قرار گرفته است. این را نه تنها از خودکشیِ شخصیت اصلی که اکسلر است در مییابیم، که حتی از متن کتاب هم دریافت میشود. در صفحه ۳۵ آمده است: «خودکشی موضوعی است که نمایشنامه نویسان از قرن پنجم قبل از میلاد با احترام به آن اندیشیدهاند، مسحور انسانهایی که میتوانند خالق احساساتی باشند که الهام بخش این کنش خارق العاده شد. باید برای بازخوانی این نمایشنامه ها برنامه ریزی کرد. امّا باید با هرچیز هولناکی روبه رو شد. هیچ کس نمی تواند بگوید که به این کار فکر نکرده است.» (صفحه ۳۵)
در صفحه ۳۴ با نام بردن از خودکشیهای بزرگ در ادبیات، به نوعی از این مسأله با احترام یاد میکند: «هدا در هدا گابلر، جولی در دوشیزه جولی، فائدرا در هیپولیتوس، یوکاستا در ادیپ شهریار، تقریبا همه شخصیتها در آنتیگون، ویلی لومن در مرگ فروشنده، جو کلر در همه پسران من، دن پریت در مرد یخی می آید، سایمون استیمسون در شهر ما، افلیا در هملت، اتللو در اتللو، کاسیوس و بروتوس در ژولیوس سزار، گانریل در شاه لیر و...» (صفحه ۳۴)
در داستان اباحه گری اخلاقی زیادی وجود دارد. به عنوان مثال زندگیِ اکسلر و پگین است که بدون ازدواج صورت میگیرد. پگین به مدت سیزده ماه آخر هفته را در خانهی اکسلر زندگی میکند، ولی حتی در ازدواج هم تردید دارد. در توصیف خوشگذارنیهای آن دو، نویسنده گاهی جملاتی غیراخلاقی به کار میبرد.
«با هم اسپاگتی و یک بطری شراب خوردند.» (صفحه ۴۷)
«اکسلر بلند شد و میز را دور زد و به سمت او رفت و او را بوسید.» (صفحه ۴۷)
«یک دامن ژرسهی مشکی کوچک، یک بلوز سرخ کشمیر، با آستینهای کوتاه با ژاکتی کشمیر که روی شانههایش کار شده بود... و یک جفت کفش نوک تیز مشکی که از شکاف آنها بخشی از پاهایش معلوم بود. و نرم و لطیف و خوشتراش و جذاب شده بود، از کمر به بالا سرخپوش و از کمر به پایین مشکی، و چنان راحت و آسوده حرکت میکرد که پنداری تمام عمرش همانطور لباس پوشیده بود.» (صفحهی ۸۰)
درجایی از داستان سیبیل تعریف میکند که شوهر دومش به آلیسون، دختر هشت سالهاش، تجاوز کرده است: «دختر بچهی هشت سالهام، آلیسون کوچولوم بدون لباس زیر، روی کاناپه نشسته بود و شوهر دوم پولدار و قدرتمندم جلو اون، کف اتاق زانو زده بود...
مردک از کف اتاق بلند شد، بدون اینکه ذرهای آشفته بشه و بهم بریزه، و گفت که بچه شکوه میکرد که خارش داره، و اونم میخواست قبل از اینکه بچه به خودش آسیب بزنه، ببینه حالش خوبه یا نه. هیچ مشکلی در کار نبود. نه لکهای، نه زخمی، نه جوشی،... حالش خوب بود.» (صفحه ۲۱)
از طرفی پگین تمایل به هم جنسگرایی دارد. وقتی با اکسلر رابطه برقرار میکند، زنی که قبلاً با او زندگی میکرده از اینکه پگین او را ترک کرده شدیداً ناراضی و سرخورده است و سعی می کند برای پگین و اکسلر مزاحمت ایجاد کند. لوییس که رئیس دانشکدهی پگین است در چند جای داستان ورود دارد. «رئیس دانشکدهای که پگین را استخدام کرده بود، وقتی فهمید که پگین کارش و دوستیاش با او را به هیچ گرفته، خشمگین شد... وقتی پگین هفتهای دوبار به شنا میرفت، رئیس دانشکده هم اواخر عصر در همان ساعت به آن جا میرفت و رختکن کناری پگین را اشغال می کرد... هر یک روز در میان به پگین زنگ میزد و میگفت که آخر همان هفته باید او را ببیند. پگین خیلی واضح و روشن به او گفت که آخر هفتهها گرفتار است و نمیخواهد او را ببیند. رئیس التماس میکرد، فریاد میزد-گاهی گریه میکرد. او نمیتوانست بدون پگین زندگی کند.» (صفحه ۴۸ و ۴۹)
اکسلر و پگین در اواخر داستان، دو مرتبه، دو دختر را به خانهی خود میآورند که البته دو نوبت ذکر میشود. اکسلر برای رضایت پگین این کار را میکند، در واقع به خواسته و میل او که به سمت همجنس خودش است این مسأله را میپذیرد. دختر اول از آشنایان پگین به اسم لاراست.
اکسلر گفت: از لارا برام بگو.
اوه. آدم خوبیه ازش خوشت میاد.
ضاهراً خودت که ازش خوشت اومده.
بچه پولداره. یه بچه با شرایط عالی. تا حالا یه لحظه هم سختی نکشیده. کامله. بلونده. چشمای ابی بلوری. کامل.
چقدر کامل؟
پگین گفت از لارا که حرف میزنم براق میشی.
از آن به بعد هر وقت که میخواستند، لارا مهمانشان میشد. (صفحه ۸۰)
و دختر دوم را که در یک بار ملاقات میکنند تریسی نام دارد.
«وقت خداحافظی، تریسی با علاقه و محبت پگین را بوسید و شب به خیر گفت. و پگین هم او را بوسید. بعد تریسی سوار ماشیناش شد، و پیش از آنکه راه بیفتد، اکسلر شنید که پگین به او گفت: به زودی میبینمت.» (صفحه ۸۴) همین مسأله باعث میشود اکسلر بعداً گمان کند که پگین بعد از ترک او به زندگی با این دختر یعنی تریسی علاقمند شده است.
پگین از آغاز هم تمایلات همجنسگرایانه داشته است و در همین حین با اکسلر مدت زمانی را سپری میکند. او قبل از اکسلر با رئیس دانشکدهاش یعنی زنی به نام لوییس، در حین زندگی با اکسلر، با دوستش لورا و با آگاهی اکسلر با دختری به اسم تریسی روابط همجنسگرایانه دارد.
مواردی مثل قسمتهایی از داستان که در بار میگذرد و یا رابطهی بین اکسلر و زنهای دیگر نیز از مواردی هستند که توصیفات و جملات غیر اخلاقی و خارج از عرف دارند. حتی با وجود حذفهای احتمالی هنوز هم داستان هیچ قسمت سالمی ندارد. در سراسر آن یک مرد مالیخولیاییِ بیمار که شهرتش را از دست داده به هوسرانی و جذب زنها میپردازد. چندین مرتبه عنوان میشود که او جذبهای دارد که زنها را اغوا میکند. از طرف دیگر یک زن چهل سالهی سبکسر که به جز خوشگذرانیهای خودش به هیچ چیز و هیچ کس وفادار نیست.
حتی پدر و مادر پگین وقتی او را نصیحت میکنند که با اکسلر زندگی نکند نه از باب هدایت دخترشان بلکه از روی حسادتی است که به اکسلر معروف و مشهور در عالم بازیگریشان داشتهاند. چرا که پدر و مادر پگین بازیگرند. آنها هیچ اعتراضی به بی بندوباریها و سبکسریهای دخترشان پگین ندارند. در کل، رمان «حقارت» فیلیپ راث از جمله کتابهایی است که مجوز چاپ داشتن آن به این شکل عجیب مینماید. اگر بخواهیم یک نکتهی آموزنده و یا مفید برای قشر کتابخوان در این رمان بیابیم و ذکر کنیم، به در بسته میخوریم. به جز ضعف، سستی و زندگیِ بی بندوبار و سیاه چیزی عایدمان نمیشود. این مسأله قابل توجه مسئولینی است که چاپ و پخش چنین رمانهایی را در میان جوانان بدون ایراد دیدهاند و به آنها مجوز انتشار دادهاند.