ابراهیم اکبری دیزگاه، سردبیر نشریه ادبی آنلاین "الفیا" در گفت و گو با «نسیم آنلاین» :
"الفیا" بلندگوی نویسندگان و شاعرانی است که تریبون ندارند
اکبری دیزگاه در این مصاحبه تأکید میکند که "الفیا" نماینده تمام گروههای فکری نویسندگی و ادیبان فارسیگوی است که البته در چارچوب قوانین کشور دست به تولید آثار ادبی میزنند.
گروه فرهنگی « نسیم آنلاین » ؛ بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان در رویکرد اخیرش که از چند سال پیش آغاز شده است، خلأیی را در فعالیتهای خود احساس میکرد که این خلأ، ناشی از نبود محلی برای معرفی، نقد و تبیین تولیدات ادبی (شعر و داستان) بود. این بنیاد از چندی پیش و در اقدام برای راهاندازی یک نشریه تخصصی ادبیات، برای برطرف کردن این نقص همت کرد و نشریه الکترونیکی و برخط (آنلاین) «الفیا» را به مدیرمسئولی مهدی قزلی و سردبیری ابراهیم اکبری دیزگاه، نویسنده و شاعر، راه انداخت. این نشریه از امروز، یکشنبه 16 آبان 95 فعالیت آزمایشی خود را آغاز کرده است که برای اطلاع از کمّ و کیف این اقدام و همچنین دانستن این موضوع که «الفیا» نماینده کدام جریان نویسندگی در ایران است، با سردبیر این نشریه الکترونیکی به گفتوگو نشستیم.
اکبری دیزگاه در این مصاحبه تأکید میکند که «الفیا» نماینده تمام گروههای فکری نویسندگی و ادیبان فارسیگوی است که البته در چارچوب قوانین کشور دست به تولید آثار ادبی میزنند.
در روزگار کم خواندن و کمتیراژ بودن نشریهها، قصد انتشار نشریه برخط و آنلاین «الفیا» را دارید. با توجه به سابقه قبلی بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان در انتشار 2 نشریه «زیر گنبد کبود» و «داستان» که خیلی هم خوشاقبال نبودند، برای موفقیت در هدفتان چقدر مخاطبسنجی کردهاید و این مخاطبان را چگونه گرد هم خواهید آورد؟اگر رسالت هر نشریه یا روزنامهای به عنوان رسانه، انتقال پیام باشد و تکلیف خودش را درباره مخاطب مشخص نکند، صددرصد محکوم به شکست است. اگر کسی که کار رسانه میکند، توجهی به مخاطبش نداشته باشد و آنان را آنالیز، دستهبندی و گونهشناسی نکند، نمیتواند ادامه حیات داشته باشد. با نگاه به تاریخ صدر اسلام میبینیم که پیامبر (ص) اولین بار وقتی میخواست پیامش را ابلاغ کند، بالای کوه رفت. این کوه در حقیقت رسانهای بود برای پیامبر (ص). روی یک بلندی ایستاد و مردم را صدا کرد تا سخنانش را بشنوند. در غدیر خم هم روی جهاز شتران ایستاد تا مخاطبان خود را شناسایی کند و سخن بگوید. پیامبر (ص) در خطابههایش هم قبل از اینکه منبر خود را آغاز کند، کنار ستون حنانه میایستاد و از آن به عنوان یک رسانه برای صحبت با مردم استفاده میکرد. کاملاً مشخص کرده بود که چه میگوید، با که و چگونه سخن میگوید.
ما در نشریه «الفیا» این نگاه را داریم و مخاطبان را شناسایی کردهایم و به صورت دقیق میدانیم که قرار است با چه کسی سخن بگوییم. در یک جمله اگر بخواهم مخاطبان این نشریه را معرفی کنم، این جمله را خواهم گفت که: هرکس به نوعی به ادبیات علاقهمند است و آثار ادبی را میخواند و یا آثار ادبی را تولید میکند، میتواند جزو مخاطبان نشریه «الفیا» قرار بگیرد یا موضوع این مجله باشد.
در نشریه کاغذی، تعداد نسخه چاپی و مقدار نشریه مرجوعی، بهترین معیار برای دانستن اقبال آن است، اما نشریه الکترونیکی به ما نشانی دقیقی از مخاطب و خواندهشدن ارایه نمیدهد. برای دانستن اینکه مخاطب آثار شما چه تعداد هستند و چه جمعیتی را تشکیل میدهند، از چه سنجهای استفاده خواهید کرد؟یک سایت عمومی با حواشی و متن اجتماعی و سیاسی و مطالب گوناگون، روزانه 200 هزار کلیک میخورد؛ اما مخاطب «الفیا» کاملاً به نوعی کلاسه شده و مشخص است. آمار حدسی من بر اساس بیش از 10 سال فعالیت در حوزه ادبیات، میگوید که در این کشور قریب به 10 هزار نفر با ادبیات محشور هستند و مخاطب جدی ادبیاتاند یا دغدغه ادبیات دارند. این انتظار و ادعا را نداریم که با «الفیا» انقلاب و تحولی در حوزه ادبیات ایجاد شود. نشریه منتشر میشود تا در نویسندگان و اهالی و علاقهمندان به ادبیات لذت ایجاد کند. به خصوص الان در دورهای زندگی میکنیم که هر کس برای خودش یک نشریه است و هر آدم بانفوذی برای خودش کانالی دارد. اگر بتوانیم در طول کل دوره نشریهنگاری، زمینهای را فراهم کنیم که 100 یا حتی 50 نفر بیایند و لحظاتی در اینجا حس و حال خوبی پیدا کنند، کارمان را درست انجام دادهایم.
زیادی قانع هستید!تأثیرگذاشتن بر افراد و آدمها، آن هم با موضوعی که با اندیشه سروکار دارد، خیلی سخت است. در 90 سالگی ژان پیاژه، روانشناس معروف سوئیسی با او مصاحبهای انجام دادند و گفتند که شما بهترین روانشناس هستید و کتابهای شما به زبانهای مختلف ترجمه میشود و اندیشهتان در غرب و شرق روان است. با این همه، چقدر خود را مؤثر میدانید؟ جواب داد که من بعد از 90 سال زندگی و بیش از 60 سال کار مستقیم و مستمر در حوزه روانشناسی و خدمت به مردم، اگر حال یک نفر را به اندازه 5 درصد بهتر کرده باشم، خودم را آدم موفق و روانشناسی کاردان میدانم. ما همین اندیشه را پیروی میکنیم؛ چون معتقدیم کسی که دنبال هیاهو میگردد و میگوید ما چنین و چنان خواهیم کرد، تنها دنبال هیاهوست و چیزی برای ارایه ندارد. نمونهاش اینکه این همه نشریه با تیراژهای چندصد هزارتایی درآمدند و امروز خبری از آنها نیست.
پس در چه صورتی میتوانیم «الفیا» را موفق بدانیم؟اگر رابطه خود را با مخاطب درست ترسیم کنیم، به او دروغ نگوییم و صادقانه برخورد کنیم، نتیجه خواهیم گرفت. در نسخه آزمایشی نشریه، یادداشتی را به عنوان سردبیر منتشر کردهام که به آن اعتقاد شدید دارم و آن «جمهوری ادبیات» است. به هر حال بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان، متعلق به وزارت ارشاد است و مال همه مردم و تمام گروهها و طیفها و آدمها. اگر بتوانیم این تفکر را جلو ببریم که تمام گروهها بیایند و بدون اینکه به ایدئولوژی و اعتقادات و سمت و سوی سیاسی و اجتماعی آنها بپردازیم و فقط ادبیات آنها برایمان مهم باشد، میتوانیم جایگاهی بیابیم و این اندیشه را 10 نفر دیگر بگیرند و به آن بپردازند. در این حالت، خودم را آدم موفقی خواهم دانست.
شما تأکید میکنید که «الفیا» محل رجوع تمام گروههای فکری خواهد بود، اما در بررسی نسخه آزمایشی این موضوع به نظرم رسید که مطالب منتشر شده، شامل این قضیه نیست و فکر میکنم در بحث انتخاب مخاطب، خط و مسیری را طی میکنید که مخاطب همفکر داشته باشید. با این موضوع موافقید؟مطالبی که تا الان در نشریه بارگذاری شدهاند، آزمایشی هستند. بخشی از متنها را که مطالب خوبی هستند و امکان انتشار داشتند، در نشریه بارگذاری کردهایم؛ ولی قیدی در انتخاب و بارگذاری مطالب، مستتر است و آن «علی قدر الاستطاعه» است. معتقدم که غیرممکن است تا با تمام گروهها در یک یا دو و سه سال صحبت کنیم؛ اما ادعا میکنم که رهیافت من این است که به تمام این گروهها بپردازیم. البته قید دیگری هم در خصوص رعایت خطوط قرمز جمهوری اسلامی از نظر عرفی و شرعی آنجا گذاشتهام؛ اما به صورت عمومی، خودِ من مذهبی هستم و نگاه مذهبی به عالم دارم. گروهی هم هست که مثل من نمیاندیشد و سلیقه سیاسی و اجتماعی و زیست آن مانند من نیست. با این همه در همین جامعه زندگی میکند و به زبان فارسی مینویسد. دلیل نمیشود که چون خط فکریاش مانند من نیست، پس از مطالب و آثار او استفاده نکنم.
شما در مطالب نسخه آزمایشی، مطلبی دارید درباره شعر طاهره صفارزاده که به عنوان چهرهای مذهبی مطرح است. آیا به اشعار دیگر شاعران که نگاهشان ملی است، میپردازید؟ یا همچنان که به معرفی یک کتاب از میلان کوندرا اقدام کردهاید، آثار کافکا را هم معرفی خواهید کرد؟نباید از قلم بیندازیم که بیشتر بنای ما این است که ادبیات را تفسیر، توضیح، تبیین، توجیه و معرفی کنیم؛ نه اینکه بیاییم و یک نفر را به نقد (به معنای آفتابی کردن معایب او) بکشیم. ما به کافکا و کوندرا و هرکس که آثارش به فارسی ترجمه شده و به تمام نویسندگان کشورمان که عنادی با کشور و مردم ندارند، خواهیم پرداخت. البته با انضباط فکری و رهیافتی که برای خودمان ترسیم کردهایم. همچنین به نویسندگانی خواهیم پرداخت که تریبون ندارند. همین الان نویسندگانی هستند که همیشه روی جلد مجلات قرار میگیرند. ما به آنها هم خواهیم پرداخت و البته به نویسندگانی میپردازیم که در شهرستانها کتاب و اثر خوبی خلق کردهاند و کسی از آنها خبر ندارد.
«الفیا» به بنیاد شعر و ادبیات داستانی و بنیاد به وزارت ارشاد وابسته است. ارشاد هم متولی فرهنگ کل کشور است و وزارت ارشاد تمام نویسندگان. با این حال، وزارت ارشاد جمهوری اسلامی است. بنابراین گاهی دچار دوگانگی خواهید شد. این پارادوکس را چطور برطرف میکنید؟من سردبیرم و بر اساس فهم و دانش خود تصمیم خواهم گرفت. بنای من اصلاحگری است.
شما گفتید که هرکس کانال دارد و از بلندگوی شخصی استفاده میکند. در جایی هم گفتید که ما میزبان نویسندگانی خواهیم بود که تریبون ندارند. این گفتهها هم متناقض است. ضمناً در روزگاری تعداد اعضای کانالهای شخصی، بعضاً چهار ـ پنج رقمی است، میتوان برای «الفیا» جایگاهی متصور بود؟در خصوص بخش دوم سئوال شما، تصورم این است که چنین اتفاقی رخ خواهد داد. کانال شخصی هر کسی، اندیشههای شخصی و رفتار و آثار یک نفر را منتشر میکند. ولی رسالت مجلهای با این رهیافت که میگوید به جمهوری ادبیات و اصل ادبیات میاندیشم و آثار تمام نویسندگان را معرفی و توجیه و تفسیر میکنم، بسیار متفاوت از عملکرد رسانهای به نام کانال در فضای مجازی است. این البته به قدرت و قوت سردبیر و همکارانش بستگی دارد. مبنای ما بر این است تا توان داریم، تماموقت به این امر بپردازیم و این اندیشه را تبیین کنیم.
اما در خصوص بخش اول سؤال. درست است که برخی از نویسندگان تریبون شخصی دارند، اما در بین ادبای ما تقریباً اغلب مخاطبان و اعضای این کانالها حدود 2 هزار و معمولاً زیر هزار نفر است. فقط در بعضی از اندیشمندان که به نوعی سلبریتی شدهاند، حدود 20 تا 40 هزار نفر است. متأسفانه رویه ما در مطبوعات و شبکههای مجازی، رویه سطحیت است. آدمهایی که مسأله آنها اندیشه نیست، بیشتر مورد توجه هستند. معشوقه یک خواننده زیرزمینی 3 میلیون فالوئر دارد؛ اما یک چهره اندیشهورز، 20 هزار فالوئر! پس نباید به کمیت تکیه کرد. بدون توجه به این موضوع، بر اساس اعتقادی که داریم و رویهای که برای خود اتخاذ کردهایم، حرکت و ریلگذاری میکنیم تا ادبیات روی آن به صورت روان حرکت کند.
«الفیا» سخنش را در چه قالبی و از چه زمانی خواهد زد؟ما آمادگی خود را برای انتشار عمومی از اول آبان اعلام کردهایم و این اتفاق از امروز، یعنی 16 آبان 1395 رخ خواهد داد. اما اینکه ما چه هستیم و چه میگوییم و چگونه میخواهیم بگوییم، سئوالهای اصلی است. «الفیا» زیرمجموعه بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان است؛ پس درباره ادبیات و به طور مشخص درباره شعر، داستان و مستندنگاری سخن خواهد گفت. رهیافت اصلی ما، معرفی و تفسیر ادبیات است که با ارایه یادداشت، پرونده، میزگرد و گاهی هم مصاحبه انجام خواهد شد. محور اصلی «الفیا» معرفی کتاب است و وقتی به نویسندهای میپردازیم، مبنایش کتاب اوست. البته ممکن است چند درصدی هم به موضوعات دیگر بپردازیم، اما هدف، جهان نویسندگی است.
نویسندگان نشریه را چه طیفی از جامعه نویسندگان شکل میدهند؟ با توجه به شناسنامه نسخه آزمایشی، نویسندگانی را معرفی کردهاید که از جریانات فکری گوناگون کشور هستند.«الفیا» را با همکاری آقای میثم امیری، مستندنگار و نویسنده رمان «تیلم» ساختهایم که دبیر مستندنگاری نشریه هم هستند. برای تأمین محتوا هم طیف عظیمی از نویسندگان کشور با ما همکاری میکنند. برخی در تولید محتوا و برخی دیگر هم در تهیه و سفارش محتوا. این نویسندگان، عضو، پیرو و طرفدار جریانهای مختلف ادبی هستند. حالا چرا اینطور انتخاب شدهاند، اعتقادم بر این است تا به این سمت نرویم و عَلَم ادبیات را بلند نکنیم و جریانهای دیگر نیایند زیر آن، نمیتوانیم کاری انجام دهیم. در دنیا، نویسندگان بر خلاف ایران دارای جایگاه هستند. در آمریکای لاتین، نویسنده چنان قدرتمند است که با رییس جمهور در خصوص مسایل کشور در سطح برابر مذاکره و صحبت میکند که همین موضوع، قدرت ادبیات را نشان میدهد. متأسفانه نویسندگان ما هنوز به این شعور و آگاهی تاریخی نرسیدهاند که چه باید بکنند. آنها با انتشار اولین داستان، فعال سیاسی میشوند و از مسیر فاصله میگیرند. در تمام تاریخ ادبیات ما، وضع به همینگونه است. تشکلهای نویسندگی در ایران از همان اول با سیاست درهم آمیختهاند. کسی در این بین به هویت صنفی نویسندگان نپرداخته و دغدغهای در این باره ندارد. نویسندهای کتابش را بعد از 5 سال زحمت به ناشر سپرده و ناشر برای چندمین بار آن را با عنوان چاپ اول منتشر میکند تا به نویسنده حقوقی نپردازد. یا نویسندهای که اثر خوبی را خلق کرده، اما جایی ندارد که کتابش را چاپ و منتشر کند. به همین دلیل است که ادبیات ترکیه که حدود 50 سال از ما عقب بود، الان 20 سال از ما جلو افتاده است. آنها جایزه نوبل گرفتهاند و کتابهایشان بعد از تنها چند ما از انتشار در ترکیه در کشورهایی مانند فرانسه و آمریکا ترجمه و منتشر میشود و خواننده هم دارد؛ اما ادبیات ما کجاست و چه جایگاهی دارد؟ ما فقط در گعدههای سیاسی گیر کردهایم. بنابراین استفاده از نویسندگان با سلایق سیاسی و اجتماعی متفاوت در «الفیا» یکی از راههای تأسیس جمهوری ادبیات به نفع جریان ادبیات ایران است.
وزن داستان در بنیاد شعر و ادبیات داستانی به دلیل پیشینه «بنیاد ادبیات داستانی» بودنش، بیشتر است. خود شما هم یک رماننویس هستید. همکارانتان هم در حوزه داستان شناختهشدهتر و باتجربهتر هستند. این نگرانی وجود ندارد که بخش شعر «الفیا» سطحیتر از بخش داستان آن باشد؟من قبل از ورود به داستاننویسی، شعر میگفتم و 4 مجموعه شعر چاپ کردم. سال 1387 هم در جشنواره شعر فجر جایزه گرفتم. در این حوزه کاملاً آشنا هستم. اتفاقاً تا الان، تعداد کارهای تولیدشده برای «الفیا» در حوزه شعر بیشتر از مستندنگاری و داستان است. دوستان قدیمی و اصیل من بیشتر در این حوزه هستند و نگرانی بابت مطلب نداریم. الان هم نزدیک 50 مطلب شعری در نوبت انتشار داریم. برعکس، مشکل من بیشتر در بخش داستان است. چون برای حضور یا شرط میگذارند و یا اینکه بیشتر منزوی و اسیر تبخترند. اتفاقاً یکی از رسالتهایی که برای خود تعریف کردهایم، پرداختن به این موضوع است. میخواهیم خلأهای موجود در خصوص محافل ادبیات داستانی را پر کنیم. شعر در ایران سنت هزار ساله است و در بسیاری از شهرها و حتی روستاها، محفل و انجمن و جلسه دارد؛ اما در داستان و نویسندگی اینطور نیست و باید اقدامی کنیم.
نوبت انتشار «الفیا» به چه صورت تعریف شده است؟حداقل یک مطالب در روز از شنبه تا چهارشنبه در «الفیا» منتشر خواهد شد. برای آغاز اینطور است و در ادامه برای روزهای پنجشنبه و جمعه هم برنامهریزی خواهیم داشت.
در علم رسانه، ساختاری برای نشریهها قائلند که یکی از آنها هزینه و درآمد است. با توجه به اینکه «الفیا» یک نشریه است، آیا به موضوع درآمدزایی از راههایی مانند تبلیغات و رپرتاژ فکر کردهاید؟بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایرانیان که متولی انتشار «الفیا» است، نهادی دولتی و مصرفکننده است. این بنیاد کالای فرهنگی را تولید میکند؛ بدون آنکه به درآمدش فکر کند. بنیاد، بودجه سالانه دارد و برای ادبیات هزینه میکند. ذات فرهنگ همین است. البته در ایران، فرهنگ که هیچ، حتی اقتصاد هم با پول نفت میچرخد. با این حال به عنوان سردبیر به اینها فکر کرده و درباره آن حتی مذاکره هم کردهام که به مسایل اقتصادی نشریه بیندیشم و بخشی از هزینههای آن را از راه درآمدزایی تأمین کنم. اما تصورم این است که حداقل تا 6 ماه آینده نمیتوان به این موضوع فکر کرد.
بحث دیگر درباره «الفیا» فرم نشریه است. فرم کنونی «الفیا» که سیاه و سفید است، آیا میتواند مخاطب را نگه دارد؟فرم کنونی این نشریه بر اساس یک فکر انتخاب شده است. در این باره با گروههای مختلفی هماندیشی کردهایم. به شخصه در امر فعالیت هنری رهیافتی دارم که عبارت است از دادن اصالت به ایجاز. یعنی اگر بتوانم با 5 کلمه حرف زدن پیام خودم را منتقل کنم؛ چرا باید 7 کلمه صحبت کنم؟ بر این اساس هر چیزی را که در این سایت حذفکردنی بود، کنار گذاشتم. از رنگ و چینش مطالب گرفته تا نوع ارایه، همه را با اندیشه بسیار انتخاب کردهایم. همه اینها برمیگردد به اصالتی که به آن میاندیشیدم. حتی سقف حجم و کلمه برای مطالب انتخاب کردهایم. البته گاهی با استثنا مواجهیم.
با این حال شما باید نسل جدید و مخاطب جوان و نوجوان را هم جذب کنید. این نسل گرایش به قالب سیاه و سفید ندارد؛ چون پیشینه ذهنی و خاطره جمعی از آن ندارد. قالب نشریهتان را سیاه و سفید انتخاب کردهاید و ممکن است شما را در جذب مخاطب محدود کند.با شما موافق نیستم. جوان امروزی حضور دارد و تولیدات فرهنگی و هنری بر اساس سلایق او هم خلق میشود. امروزه ما شاهد بازگشت به دوران سیاه و سفید هستیم. مانند عکسها و مستندهایی که ثبت میشوند. نشریه «نیویورکر» در آمریکا که هم در انتقال محتوا و هم در جذب مخاطب، موفق عمل میکند، اصالت و فرم ایجازگونه خود را حفظ کرده و به سیاه سفید هم میپردازد. شلوغ کردن و استفاده از رنگها به خاطر جوانان را نمیپسندم، البته این مربوط به سلیقه هم هست.