اخبار آرشیوی
یک کارشناس مسائل فرهنگی در یادداشتی در پایگاه تحلیلی - تبیینی برهان به بررسی تفاوت "سانسور" با "ممیزی" و لزوم نظارت و ممیزی در حوزه کتاب پرداخت
برهان نوشت: محمد سرشار؛ ابراز نارضایتی رهبر معظم انقلاب از وضعیت کتاب در کشور در نخستین دیدار کتابداران و مسؤولان نهاد کتابخانههای عمومی کشور در 29 تیر ماه سال 1390، هشداری جدی بود که متأسفانه از سوی مسؤولان رسمی و متصدیان حوزهی کتاب، مورد توجه قرار نگرفت. ایشان، آن دیدار مهم را، بهانهای برای «تجدید مطلع» در حوزهی کتاب خواندند و با بیان برخی آسیبها و تهدیدهای مهم در این حوزه، پیشنهادهایی را نیز ارایه فرمودند. این سلسله مقالات میکوشد با آسیبشناسی حوزهی کتاب در جمهوری اسلامی ایران، براساس بیانات مقام معظم رهبری و رهنمودهای ایشان، به ارایهی الگویی بومی برای پیشرفت در این حوزه، کمک کند. در بخش یکم تا سوم، شاخصهای رسمی ملی و جهانی توسعه در حوزهی کتاب مورد بررسی قرار گرفت و با پیشنهاد شاخص جدید «سرانهی تولید کتاب»، گوشهای از دلیل نگرانی مقام معظم رهبری از وضعیت کتاب در کشور، به نمایش درآمد. سپس، مشکلات کاهش شمارگان کتاب مورد بررسی قرار گرفت. در بخش چهارم مشکلات ناشی از افزایش تعداد عناوین کتاب، برشمرده شد و در بخش پنجم و ششم، موضوع مبانی نظری سنجش سرانهی مطالعه مورد بررسی قرار گرفت و براساس سنجشهای
جهانی و داخلی نشان داده شد که سرانهی مطالعه در کشور ما، در حد متوسط کشورهای توسعهیافته است. در بخش هفتم و هشتم، مسألهی همهگیری تبلیغات کتاب و برخی روشهای مهم ترویج کتابخوانی بررسی شد. بخش نهم به چیستی و چگونگی سیرهای مطالعاتی اختصاص داشت و در این بخش ـ که آخرین بخش این سلسله مقالات میباشد ـ مسألهی «بررسی پیش از انتشار کتاب» مورد ارزیابی قرار میگیرد. مقام معظم رهبری در دیدار خود با کتابداران و مسؤولان نهاد کتابخانههای عمومی کشور فرمودند: «یک نکتهى دیگر، انتخاب و گزینش کتاب است. کتاب، محصول فکر و مغز و تجربه و هنر و ذوق یک کسى است یا کسانى است که این کتاب را تهیه و تولید کردهاند. لزوماً هر کتابى مفید نیست و هر کتابى غیرمضر نیست. بعضى کتابها مضر است. مجموعهاى که متصدى امر کتاب است، نمیتواند با اتکا به این فکر که ما آزاد میگذاریم، خودشان انتخاب کنند، هر کتاب مضرى را وارد بازار کتابخوانى کند - همچنان که داروهاى مسموم را، داروهاى خطرناک را، داروهاى مخدر را متصدیان امور این داروها آسان و بىقید در اختیار همه نمیگذارند؛ از دسترس دور نگه میدارند؛ گاهى هشدار میدهند - این یک خوراک معنوى است؛ اگر
فاسد بود، اگر مسموم بود، اگر مضر بود، ما به عنوان ناشر، به عنوان کتابدار، به عنوان کتابخانهدار، به عنوان متصدى پخش - به هر عنوانى که با کتاب ارتباط دارد - حق نداریم این را در اختیار افرادى قرار بدهیم که آگاه نیستند، ملتفت نیستند؛ که این در فقه اسلام، یک فصل مخصوص به خود دارد. پس باید مراقبت کرد. باید کتاب خوب را، کتاب سالم را در اختیار گذاشت.»[1] قالب کتاب در فقه شیعه، یک قالب مقدس غیرقابل خدشه نیست. هر چند مسلمانان دارای کتاب آسمانی «قرآن» هستند و نزدیک به 48 کتاب به معصومان(علیهالسلام) نسبت داده شده،[2]اما همین نگاه، نسبت به انتقال محتوای گمراهکننده از راه کتاب، حساسیتی جدی دارد و تحت عنوان فقهی «کتب ضاله» (کتابهای گمراهکننده) به آن واکنش نشان میدهد. بنابراین باید دانست که از نظر تشیع، مفهومی به نام کتاب گمراهکننده وجود دارد که تکثیر، خرید، فروش، نگهداری، تدریس و تبلیغ آن حرام اعلام شده است. (البته تنها استثنای این ممنوعیت، قصد پاسخگویی به آن محتوای گمراهکننده میباشد.)[3] تاریخ سانسور در ایران در کشور ایران، تاریخچهی سانسور در دوران مدرن به عصر «ناصرالدینشاه» قاجار باز میگردد. ضمن این که این
تاریخچه با مسألهی سانسور نشریات عجین بوده است. «اعتماد السلطنه» در کتاب «مآثر و الآثار» به برقراری سانسور در ایران اشاره کرده زیرا در آن برهه، مطبوعات و کتابهایی برضد رژیم وقت چاپ میشد که مورد خوشایند شاه و دربار نبود. بدین ترتیب سانسور در ایران با نام ناصرالدین شاه عجین شد. در دورهی «رضا خان» نیز، سانسور به شکلی وسیع ـ و البته زیر نظر شهربانی کل کشور ـ به اجرا در میآمد. همین روند از سال 1332ه.ش. نیز وجود داشت و تقریباً به مدت 25 سال، فرهنگ این کشور روی آزادی را به خود ندید و سانسور شدید در تمامی این سالها برقرار بود. واکنش رژیم شاه بعد از کودتای آمریکایی- انگلیسی 28 مرداد، موجب گردید تا او تمامی کتابها و نشریات کشور را مورد سانسور قرار دهد به طوری که تقریباً هیچ کتاب و مجلهای بدون سانسور منتشر نمیشد. بعد از قیام مردمی در 15 خرداد 1342ه.ش. افزون بر کتابهای مخالف حکومت، کتابهای مذهبی مانند رسالهی حضرت امام خمینی(ره) نیز سانسور شده و ادامهی نشر نیافتند و آثار مذهبی شخصیتهایی همچون دکتر «شریعتی» و «جلال آلاحمد» جمع آوری گردیدند و اجازهی انتشار دوباره نیافتند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسألهی
سانسور مرتفع گردید و حتی در دورههایی، آزادی مطلق نیز مشاهده میگردد. اما در جمهوری اسلامی ایران، از سال 1367ه.ش. مسألهی بررسی پیش از انتشار کتاب، یا همان «ممیزی پیش از انتشار»، به شکل قانونی مطرح شد. تفاوت ماهوی سانسور کتاب و نظارت بر آن اما مسألهی نظارت بر انتشار کتاب، با مسألهی سانسور، ماهیتاً متفاوت است. مقام معظم رهبری در این خصوص میفرمایند: «مسألهی نظارت بر کتاب هم یک مسألهی بسیار جدی است. متأسفانه وقتی گفته میشود «نظارت بر کتاب»، فوراً ذهن مستمع، سراغ سانسور نوع بد و منفی ـ که همهی ما آن را نفی میکنیم ـ میرود. گویا که مثلاً بحث بر سر این است که ما دست و پای اصحاب فکر و اندیشه و آدمهای کارآمد فکری را ببندیم و بگوییم که «آقا! شما این را ننویس، این را بنویس. این را چرا نوشتی؟» در حالی که نه! جمهوری اسلامی در باب کتاب، به این معنا مطلقاً محدودیتی ندارد. شاهدش هم همین صحنهی کنونی بازار کتاب در ایران است. ملاحظه میکنید که انواع کتاب و حرفهای گوناگون و زمینههایی که جمهوری اسلامی مطلقاً به آنها اعتقادی ندارد ـ از لحاظ اعتقاد رسمی حکومتی ـ وجود دارد. کسانی هم هستند که حتی جایزه هم
میگیرند. حتی گاهی بهترین جایزهی کتاب را هم اینگونه افراد میگیرند!»[4] دفاع در برابر راهزنی اندیشهها براساس بیانات رهبر معظم انقلاب، مسألهی نظارت بر کتاب، مسألهی تحدید آزادی بیان نیست بلکه واکنشی دفاعی در برابر راهزنی فکر و اندیشه است. ایشان در این مورد میفرمایند: «بحث بر سر محدود کردن نویسندگان و دانشمندان و متفکران و آدمهای برجسته نیست. بحث بر سر جلوگیری از رهزنی فکرها و اندیشههاست. ما مسؤولیت مهمی در مقابل افکار مردم داریم.» [5] بهترین دفاع: طرح فکر هدایتگر در کنار فکر رهزن ایشان در همین باره، وضعیت مطلوبی را نیز ترسیم میفرمایند: «بهترین راه برای جلوگیری از این رهزنی این است که اگر فکر رهزنی به وجود آمد، فکر هدایتگری هم در کنار آن مطرح شود. این، بهترین کار است. اگر واقعاً یک روز این مهم در کشور تأمین شود، بسیار خوب است. من قبلاً هم با دوستان مکرر این نکته را در میان گذاشتهام، که اگر فکر غلطی به وسیلهی یک نفر که معتقد به این فکر غلط است، منتشر شد، ما باید بتوانیم در قبال آن، فکر درست را عرضه کنیم. ما در آن روز مطلقاً هیچ نگرانی در این زمینه نخواهیم داشت؛ هر کتابی در هر زمینهای میخواهند،
منتشر کنند. لیکن وقتی که چنین زمینهای وجود ندارد ـ یعنی چنین امکانی نیست، یا به هر حال، واقعیت این نیست، یا اگر هم امکاناتی هست، استفاده نشده یا استفاده نمیشود ـ ما باید مواظب ذهن جوانان باشیم.»[6] ویراستاری علمی کتاب یکی دیگر از موارد نظارت بر انتشار کتاب، نظارت بر صحت محتوای آن است. در واقع ناظران کتاب به ویراستاری علمی کتاب میپردازند تا از انتشار غلطها و تحریفهای بزرگ جلوگیری کنند. حضرت آیتالله خامنهای در این خصوص میفرمایند: «گاهی حرفهای غلط یا یک تحریف بزرگ دیده میشود که هر انسانی را ـ چه انسان متدین را در زمینهی مسایل دینی، چه پرهیزگاران سیاسی را در زمینهی مسایل سیاسی، چه مورخان متعهد را در زمینهی مسایل تاریخی ـ واقعاً برمیانگیزد. فرض کنید که شما از خانوادهی شریف و اصیل و نجیب و بزرگواری هستید؛ پدرتان یکی از شخصیتهای محترم و متدین و متعبد، مادرتان خوب، خانواده و اجدادتان خوب. اما یک نفر بیاید و کتابی دربارهی تاریخچهی خانوادهی شما بنویسد و همهی این زیباییها و اصالتها را نفی کند و یک مشت دروغ ارایه نماید. نمیشود گفت که آزادی است. یا باید شما فوراً قبل از آن که به کسی ظلم شود ـ هم
ظلم به آن کسانی که علیه آنها حرف زده و دروغ بافته شده، هم ظلم به کسانی که این مطلب را میخوانند و آن دروغ را باور میکنند ـ در صدد جبران بربیایید و صحیح و درست را بنویسید یا اگر به هر دلیلی نتوانستید، باید علاجی برای آن کار کنید.» پیشگیری از آسیبهای اخلاقی و تربیتی گاهی، ضررهای اخلاقی و تربیتی انتشار یک کتاب، قابل علاج نیست. در چنین مواردی، حکومت وظیفه دارد با اتخاذ رویکرد پیشگیرانه، قبل از بروز ضرر، جلوی انتشار کتاب را بگیرد. رهبر معظم انقلاب میفرمایند: «در زمینههایی، اصلاً این قابل علاج نیست. یعنی شما نمیتوانید کاری کنید. فرض بفرمایید که کتابی شهوتانگیز مینویسند. جوانی که این کتاب را بخواند، قطعاً دچار انحراف شهوی و دچار فساد جنسی خواهد شد. این گونه کتابی وجود داشته و من، چاپ شدهی آن را دیدهام.»[7] ملاک در ممیزی: میزان ضرر بالقوه از منظر رهبر معظم انقلاب، مهمترین ملاک نظارت بر کتاب، میزان ضرر بالقوهی آن است. ایشان میفرمایند: «هر چه سطح کتاب راقیتر باشد، وجود مطلب خلاف در آن، کم ضررتر است. چرا؟ چون خوانندههایش راقیتر و صاحب فکر و صاحب اندیشه و محدودترند. هر چه کتاب در سطح وسیعتری پخش
شود (مثل رمانها و کتابهای ادبی و بعضی از شعرها و...) وجود شیئی منحرف در آن، مضرتر و خطرناکتر است. در یک کتاب علمی، اگر یک نفر خطایی هم کرده باشد، یا در یک کتاب فلسفی، نظریهی غلطی را ترویج کند، یک دانشمند یا فیلسوف پیدا میشود و جوابش را میدهد. وانگهی، کسی که آن را میخواند، آن قدر رُقاء فکری دارد که برای او مضر نباشد. پس، ملاک را ضرر و زیان بخش بودن بگیرید. [...] وقتی این مبنا ملاک شد، شما، هم وجدانتان آسوده است، و هم در مقابل بدخواهانی که برای این کار یاوهگویی میکنند، میتوانید محکم بایستید. این کار، یک کار قاچاق نیست؛ کار درستی است.»[8] بحث دربارهی نظارت بر انتشار کتاب و نسبت آن با اصل آزادی بیان، بحثی کهن، پردامنه و پرحاشیه است. اشکالات عملکردی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزهی بررسی پیش از انتشار کتابها، سبب شده است که در استدلالی مغالطهآمیز، خطاهای عملکردی به خطاهای مبنایی و ذاتی تسری داده شود و به بهانهی این اشتباهات، اصل نظارت بر کتاب زیر سؤال رود. آن چه در این بخش آمد، به نظر نگارنده، چارچوب اساسی نگاه رهبر معظم انقلاب به این مسأله است. توصیههای مقام معظم رهبری به دستاندرکاران وزارت
فرهنگ و ارشاد اسلامی در خصوص ماهیت و شیوهها و حتی گاه مصداقهای نظارت بر انتشار کتاب، پرشمار و پرتکرار است و بازخوانی تکتک آنها از حوصلهی این مقاله خارج میباشد.(*) پینوشتها: 1- بیانات در دیدار مسؤولان کتابخانهها و کتابداران، 29/4/1390 قابل بازیابی در: http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=16739 2- اسلام کوییست 9 مرداد 1385 http://islamquest.org/final/index.php?option=com_islamquest&Itemid=57&task=detailquestion&id=531. 3- برای مطالعهی بیشتر رجوع کنید به: قانع، احمد. فقه و پیام گمراهی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(علیهالسلام)، 1384 4- بیانات در دیدار با دستاندرکاران برگزاری «هفتهی کتاب»؛ 19/8/76 5- بیانات در دیدار با دستاندرکاران برگزاری «هفتهی کتاب»؛ 19/8/76 6- بیانات در دیدار با دستاندرکاران برگزاری «هفتهی کتاب»؛ 19/8/76 7- بیانات در مصاحبهی خبرنگار صدا و سیما، پس از بازدید از ششمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران؛ 21/2/72 8- بیانات در دیدار دستاندرکاران برگزاری «هفتهی کتاب»؛ 30/7/75 *محمد سرشار؛ دانشجوی دکترای مدیریت و برنامهریزی فرهنگی، مسؤول دفتر مطالعات و
برنامهریزی مجمع ناشران انقلاب اسلامی و مسؤول پیشین کارگروه کتاب و نشر مشاوران جوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی