"لکههایی سیاه بر دامن سفید ادبیات دفاع مقدس"
وارونه جلوه دادن حقایق جنگ به بهانه خلاقیت!/ «نسیم» در گزارشی به بررسی "ادبیات سیاه دفاع مقدس" و کتابهای منتشر شده در این حوزه میپردازد
گروه فرهنگی «نسیم»؛ 34 سال از جنگ تحمیلی ایران می گذرد و طی این مدت رشادت رزمندگان، جنایت های حزب بعث بر مردم ایران و حوادث تلخ و گاها شیرین دفاع مقدس به زبان هنر اعم از کتاب، فیلم، هنرهای تجسمی، موسیقی و ... نشان داده شده است.
حوزه شعر و ادبیات در همان روزهای آغازین جنگ تحمیلی به دفاع جانانه از کشور و به تبع رزمندگان کرد؛ به گونه ای که در همان ابتدا شاعران و نویسندگان رای این که از قطار مدافعان کشور عقب نمانند، دست به کار شدند که حرکت مقدس شان منجر به پدیدارشدن ناب ترین آثار هنری وادبی شد که خود به خود می تواند بخش مهمی از تاریخ هنر و ادبیات این مرز و بوم را به خود اختصاص دهد.
**ادبیات جنگ و دفاع مقدس از میان سنگرهای خط مقدم ظهور کرد
از میان سنگرهای خط مقدم ادبیاتی ظهور کرد که از آن تحت عناوینی چون «ادبیات جنگ» و «شعر مقاومت» یاد کردند و بعد از پذیرش قطعنامه این ادبیات به نام ادبیات دفاع مقدس شناخته شد.
ﺗﺮﺩﻳﺪﻯ ﻭﺟﻮﺩ ﻧــﺪﺍﺭﺩ ﻛﻪ ﺩﻭ رویداد مهم ﺗﻘﺮﻳﺒــﺎ ﻫﻢ ﺯﻣﺎﻥ، یعنی ﺍﻧﻘﻼﺏ ﺍﺳــﻼﻣﻰ ﻭ دفاع مقدس ﺯﻣﻴﻨﻪ ﺭﺍ ﺑﺮﺍﻯ ﻇﻬــﻮﺭ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻧﻮﻳﻨﻰ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ کشور ﻓﺮﺍﻫﻢ کرد. نکته مهم در اینجاست که باید ﻣﻘﻮﻟ ﺩﻓﺎﻉ ﻣﻘﺪﺱ ﺭﺍ ﺭﻭﻳﺪﺍﺩﻯ ﻣﺘﻔﺎﻭﺕ ﺩﺭ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺩﺍﻧﺴﺖ؛ ﻭﺍﻗﻌﻪ ﺍﻯ ﻛﻪ ﺩﻇﻬﻮﺭ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﺣﻤﺎﺳــﻰ ﻭ ﮔﺴﺘﺮﺵ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ دفاع مقدس و به تبع ادبیات مقاومت ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ.
**رمان و داستان قالب شاخص ادبیات دفاع مقدس
به جرأت می توان گفت در میان گونه های ادبی، قالبی که در حوزه ادبیات دفاع مقدس به رشد و بالندگی رسید، قالب رمان و داستان است؛ چرا که از همان آغازین روزهای جنگ، داستان ها و رمان های مختلفی درباره جنگ و پایداری مردم نوشته شد.
**ادبیات ضدجنگ بعد از جنگ جهانی دوم شکل گرفت
یک گونه دیگر ادبیات که در تمامی دنیا از آن بهره می گیرند و داستان و رمان های زیادی در این خصوص نوشته شده است؛ ادبیات ضد جنگ است؛ در تاریخ ادبیات جهان، ادبیات ضد جنگ اصطلاحی مشخص برای گونهای ادبی است که بعد از جنگ جهانی دوم شکل گرفت.
احمد شاکری، نویسنده دفاع مقدس معتقد است: ادبیات ضدجنگ واکنشی به ماهیت جنگ است؛ پس تا وقتی که ماهیت جنگ کشف نشود، ضدیت با آن معنا ندارد.
این نویسنده جنگ 8 ساله ایران را متفاوت با جنگ های دیگر می داند و می گوید: جنگ ما چند ویژگی داشت. اول اینکه جنگ ما دفاع بود؛ دوم این که این دفاع، دفاعی مقدس بوده زیرا تنها بر مبنای حفظ خاک نبوده و غرض از آن، حفاظت از مرزهای دین و ارزشها و ثمرات انقلاب بوده است و به همین دلیل دفاع ما دفاعی مقدس بوده است.
**چرا نگوییم ادبیات ضدجنگ و بگوییم ادبیات سیاه دفاع مقدس
شاکری ادامه می دهد: جنگ ما با جنگ جهانی دوم و بقیه جنگ ها متفاوت است بهتر است از اصطلاح ادبیات ضدجنگ برای ادبیات دفاع مقدس استفاده نکنیم و به جای ادبیات ضدجنگ، بگوییم "ادبیات سیاه دفاع مقدس"
ادبیات سیاه یا تلخ جنگ؛ گاهی در بین آثاری که در زمره ادبیات دفاع مقدس قرار می گیرند؛ وجود داشته و دارد که یا به طور کلی جنگ تحمیلی را سیاه نشان داده اند و یا به مسائل نادری پرداخته اند که باعث تلخ شدن این نوع ادبیات شده است.
**چه کسانی به ادبیات سیاه دفاع مقدس میپردازند؟
شاکری معتقد است دو گروه به ادبیات سیاه دفاع مقدس میپردازند؛ اول طیفی که جزء نویسندگان شبه روشنفکر تلقی میشوند و پایگاههای شکلگیریشان پیش از انقلاب هم وجود داشت. اما گروه دیگری هم در این حوزه مطلب نوشتهاند که در طول ایام قبول قطعنامه دچار نوعی تنزل فکری شدند و در نتیجه تحلیلهای غلط، تقدس در نوشتههای آنان کمتر دیده میشود.
در ادامه این گزارش به چند کتابی که ادبیات سیاه و یا تلخ داشته اند پرداخته ایم:
**"زمین سوخته" و عوض شدن جای مظلوم و ظالم!
شاید بتوان گفت مهمترین و سیاه ترین کتابی که تا به حال درباره دفاع مقدس نوشته شده است، رمان "زمین سوخته" احمد محمود است.
"زمین سوخته" برای اولین بار در سال ۱۳۶۱ منتشر شد، حاصل تجربه شخصی احمد محمود از جنگ است. در واقع روایت داستان، بر زندگی مردم خوزستان در جنگ تحمیلی متمرکز است.
در بخشی از این کتاب آمده است:
«پسرت آدم کشته خواهر»
افندی زیر لب می گوید:
« به هه!...آدم!
کسی از میان جمعیت بلند می گوید:
آدم نکشته! عدالت را اجرا کرده !
حاج افتخار سر بر می گرداند به طرف صدا و می گوید :
- بله!...ما هم می دونیم...عدالت را اجرا کرده !
حالا،خنده از روی لبان حاج افتخار زایل شده است،ادامه می دهد :
-... اماعادل مجری عدالت نیست!...باید اونا را تحویل میدادن!باید تحویلشان می دادن به دادگاه انقلاب .
محمد مکانیک می گوید :
- ولی حاج افتخار، مردم حوصله این کار را ندارن!مردم کتک خوردن!بدبختی کشیدن!... کم حوصله شدن!. ..به علاوه همه چیز گواهی می دهدکه دزدی کردن،سابقه هم داره...تو آبادان، تو خرمشهر و جاهایی دیگه،خود مردم دزدها را محاکمه کردن و اعدامشان کردن !
حاج افتخار،با حوصله به حرف های محمد میکانیک گوش می دهد و بعد با صدایی که حالا کمی خشدار شده است،می گوید :
- اگر این طور پیش بره،همه چیز به هم می ریزه!...»(صص 213-214.)
" تو درازای خیابان خمینی - که همیشه مثل روز روشن بوده است - حتی کورسوی یک شمع هم دیده نمی شود"(همان،21) گویی این تاریکی جنگ هست که با تمام امیدها و آرزوهای خوش بر سراین مملکت و مردمانش سایه گسترانده است.
در انتهای رمان نیز می بینیم که چگونه محمود خانه راوی را که می تواند استعاره ای از کل ایران باشد توصیف می کند:
"خانه را غبار گرفته است.گربه ها همه جا را به کثافت کشیده اند.خاک باغچه را زیر و رو کرده اند شاپسند و محبوبه شب،هر دو خشک شده اند و برگهایشان ریخته است."(همان،306)
**سگسالی زبان تلخ و طعنه به دفاع مقدس!
رمان "سگ سالی" بلقیس سلیمانی داستانی واقعی براساس وقایعی در دهه 60 است و در خراسان جنوبی روایت می شود؛ قلندر، شخصیت اصلی رمان «سگ سالی»، است که از اعضای سازمان مجاهدین خلق است. داستان پیرامون زندگی این فرد و درونیاتش می گذرد.
در بخشی از این کتاب می خوانیم:
«اگر شرایط عادی بود حالا عروسی هم کرده بودند و اصلاً چهبسا الان بچه هم داشتند. چرا نباید صنم از وضعش باخبر میشد؟ حق داشت بفهمد. حدود شش ماه پیش حسینعلی رفته بود تهران، دادالله گفته بود همه پیله کردهاند چرا اینقدر بیخیال است، چرا نمیرود سر و گوشی آب بدهد. نکند از او خبر دارد . » در قسمت دیگری از این کتاب میخوانیم: «او که قدم از گوران بیرون نگذاشته چهطور برود تهران، تهران آن سر دنیاست، به فرض که رفت، کجا برود. با کی حرف بزند، او که سواد ندارد، اصلاً رفت و خودش هم گم شد، آنوقت پیرزن چهکار کند .
حسینعلی گفته بود؛ من میرم. رفته بود، رفته بود دانشگاه تهران، چه دانشگاهی، درندشت، حتا رفته بود نماز جمعه و به بهانه نماز جمعه همه دانشگاه را گشته بود … »
**من قاتل پسرتان هستم احمد دهقان و تلخی بی نهایت
رمان "من قاتل پسرتان هستم" کتابی است نوشته احمد دهقان که 10 داستان کوتاه را شامل میشود. این اثر مجموعهای است که به تأثیرات جنگ میپردازد.
انتقادهایی از قبیل: " توجه نکردن به وجه روحانی جنگ تحمیلی" یا " نوشتن داستان جنگی با دیدگاه ماتریالیستی" یا " گفتن وقایع بدون توجه به قدرت تحلیل مخاطب" یا "حمله به ارزشهای جنگ بخاطر خوش خدمتی به جوامع روشنفکری" و .... به احمد دهقان برای نوشتن این کتاب وارد شد.
در بخشی از این کتاب آمده است:
اگر خودتان به جای من بودید و یکی به دست شما کشته میشد و خانوادهی مقتول آنگونه جلوی رویتان، نفرینتان میکرد، چه میکردید؟ آن هم قتلی که از روی اجبار بود و نه اختیار. بله، از روی اجبار. البته روی عمد بودن قتل هیچ صحبتی ندارم. من به طور عمدی پسرتان را در شب عملیات به قتل رساندم ولی مجبور بودم او را بکشم که در این مورد توضیح خواهم داد .
از همان لحظه تصمیم گرفتم به نحوی ماجرا را برایتان بازگو کنم. مخصوصاً وقتی که دوست پسرتان، که دوست همرزم من هم بود، بلندگو در دست گرفت تا در مورد محسن سخن بگوید. او هر چه از ابتدا تا انتها گفت راست بود ولی در مورد نحوهی شهادت فرزندتان، ماجرا را به طور کامل بیان نکرد.
این نامه نیز برای جبران آن کاستی است . دوست پسرتان، همان موقع که پشت بلندگو قرار گرفت، مرا دید. حتی چند لحظهای نیز توی چشمان هم نگاه کردیم. به همین خاطر بود که هر چه به انتهای سخن گفتن و بازگویی خاطرات ماجرای شهادت محسن نزدیکتر میشد، کمتر سربلند میکرد و کمتر جمعیت عزادار را، و البته من را، نگاه میکرد. باید یادتان باشد در انتهای صحبت، چنان منقلب شد که زخم تازهی روی گونهی چپش به رنگ خون درآمد و با یک دست کشیدن، زخم دهان باز کرد و شما شال مشکی خود را به سخنران دادید و او گذاشت روی صورت تا خون روی لباسش نریزد و صحبت او در همانجا به پایان رسید. من در اینجا میخواهم واقعیت شهادت محسن را بازگویم؛ آن شب، پس از غروب خورشید وارد آب شدیم. من، محسن و دیگر نیروهای گروهان غواص، میبایست طبق نقشه مواضع اولیه دشمن را در کنار رود خروشان اروند به تصرف در میآوردیم و ضمن گرفتن یک جای پا -که البته این یک اصطلاح نظامی است و لازم نمیدانم به شرح آن بپردازم- نیروهای آماده در ساحل خودی، با قایق پیشروی خود را شروع کرده، سپس به عمق خاک دشمن رخنه کنند.»
**"گاماسیاب ماهی ندارد" و طعنه های پنهان به دفاع 8 ساله
کتاب "گاماسیاب ماهی ندارد" حامد اسماعیلیون درباره پسر نوجوانی است که در روستا رنجدیدهی ظلم اربابان است و در آستانهی انقلاب به صف انقلابیون میپیوندد. در جریان جنگ تجربه میاندوزد و به فرماندهی منسوب میشود. در کنار سرگذشت این فرمانده شخصیتهای دیگری هم در داستان دیده میشوند. مثل زنی به نام پوران که نگران است بمبارانهای هوایی همسر و پسرش را از او بگیرد، یا مردی که در شرایط بمباران هوایی شهرها کارش را رها نمیکند و وقتی شهر مورد حمله دشمن قرار میگیرد سلاح به دست میگیرد و سرانجام نیز کشته میشود.
ادبیات در این داستان حکم وسیلهای را دارد برای بیان نتیجهای که نویسنده از تاریخ گرفته است نه تجربه دوباره یک رویداد تاریخی، برای همین، صدای نویسنده، بهعنوان فردی که نه در میانه بحران، که بر فراز رویدادها، بر مسند قضاوت نشسته و به زبانی سرراست و بدون انعطاف حکم میدهد از جایجای رمان به گوش میرسد. هرچند نویسنده تمام تلاشش را به خرج داده باشد که خود را محو کند. در بخشی از این کتاب آمده است:
«کت نیمدار قهوهای به تنش زار میزد. کنج دیوار ایستاده و زل زده بود به زمین. صورت درشتی داشت با ابروهای پرپشت و بینی بزرگی که افتاده بود در فاصله اندک دو چشم. با موهای سیخسیخ کوتاه و گردنی باریک بر تنهای لاغر چون گنجشکی لندوک. پاهایش به نازکی پاهای لکلکی بود که در همان حوالی بر بامی شیروانی نوک میزد. انگار همین حالا سر بزرگش از ارتفاع آن تن نحیف به پایین بلرزد. هرچه التماس کرده بود که او را هم با خود ببرند کسی خیالش نبود.»
**"پل معلق" و تردیدها و ای کاش های بایرامی
در رمان "پل معلق" محمدرضا بایرامی شخصیت اصلی (نادر صدیف ) که سرباز پدافند هوایی است ، است را روایت می کند؛ پل معلق، نماد یک انسان درگیر بین جبر و اختیار است. یک انسان عاصی که به خاطر سختیهای زندگی و به خواست خود پا به صحنه جنگ میگذارد تا از این راه دست به خود کشی بزند .
در چکیده این کتاب آمده است: نادر صدیف سرباز وظیفهای است که در رسته پدافند هوایی خدمت میکند. پدر نادر رانندۀ تاکسی است. او علاقمند بوده که نادر تحصیلاتش را در دانشگاه پی بگیرد اما نادر به خدمت نظام وظیفه رفته است. نیلوفر ـ خواهر نادر ـ که از بیماری لاعلاجی رنج میبرده است، نامزد مهران ـ پسرخالۀ نادر ـ بوده. در واقع داستان، از حرکت نادر به سمت منطقهای به نام تلهزنگ در کوههای لرستان آغاز میشود. نادر که در پدافند هوایی تهران مسئول آتشبار توپ ضد هوایی بوده است در یکی از شبهای حملات هوایی از قرار گرفتن بهموقع در پست خود غفلت میکند و این امر موجب میگردد پوشش دفاع هوایی شهر کامل نشود و هواپیماهای دشمن شهر را بمباران کنند. در این بمباران نادر زخمی میشود و با اصابت یکی از بمبها به خانۀ پدری نادر، پدر، مادر و خواهرش نیلوفر به شهادت میرسند. نادر پس از مرخصی از بیمارستان، خود را به تلهزنگ ـ منطقهای در صد کیلومتری خط مقدم ـ تبعید میکند. او از سویی خود را در مرگ خانوادهاش مقصّر قلمداد میکند و از سوی دیگر، با تلقیای جبرگرایانه تلاش دارد سرنوشت را در این حادثه مؤثر قلمداد کند.
او با خاطرات گذشتهاش دست به گریبان است. پدر، وقعی به ارادۀ انسان نمیگذاشته و تقدیر را تعیینکنندۀ زندگی و مرگ میدانسته است. مادر از هراس مرگ، شبهای بمباران به پناهگاه میرفته و تلاش میکرده خانواده را مجاب کند تا به نقطهای امن نقل مکان کنند. اما بیشترین توجه نادر به خاطراتی بازمیگردد که با خواهرش نیلوفر داشته است. علاقۀ او به نیلوفر، بیش از علاقهای است که یک برادر به خواهرش دارد.
نادر در قطار با یک افسر وظیفه و پیرمردی همسفر است. پیرمرد بهدنبال غلبه بر تردیدی که در پی تماسهای مختلف در دلش ایجاد شده به جبهه آمده است. او میگوید که کسی پس از شهادت پسرش، در طی نامههایی به او گفته که پسرش نه به دست دشمن، که به دست افسر خودی و بهخاطر نافرمانی از دستورات کشته شده و حالا او آمده است تا حقیقت ماجرا را کشف کند. سربازانی که با او در کوپه قطار هستند این شایعات را ناشی از نفوذیهای دشمن و عوامل وابسته میدانند.
قطار در نقطهای که پل ارتباطی تلهزنگ توسط دشمن منهدم شده است میایستد تا مسافران با پای پیاده به آن سوی پل رفته، به قطاری که آنان را تا جبهۀ جنوب میرساند ملحق شوند. نادر به پاسگاهی در بالای ارتفاعات تلهزنگ میرود. جایی که چند پدافند هوایی مأموریت دفاع از پل ویران را دارند.
**واروونه جلوه دادن حقایق جنگ به بهانه خلاقیت !
بحث ادبیات سیاه دفاع مقدس در داستان های کوتاه نشر چشمه ثالث زاوش و ... دیده می شود؛ کتاب هایی که به جای پرداختن به بحث دفاع مقدس آن را سیاه نشان دادند و حقایق جنگ را وارونه می کنند. حقایق را کتمان کردند.
گاهی چیزی به عنوان شهادت در این کتاب ها وجود ندارد. مفاهیمی مثل پوچی در آن دیده می شود.
این نویسندگان معتقدند ذات ادبیات با خلاقیت در هم آمیخته شده است و این خلاقیت نویسنده باعث می شود تا حقایق واروونه جلوه داده شود. یا می گویند؛ خب اشکالی ندارد یک عده حماسی می نویسند بگذارید یک عده هم تلخ بنویسند!
این روزها حرف ها و حاشیه های زیادی از روشنفکران پیرامون این 8 سال شنیده می شود؛ حرف هایی که پر از سیاهی و تردید است اما باید گفت ادبیاتی که از میان سنگرها ظهور کرد و با پاکی و قداست درآمیخت هیچ گاه رنگ سیاهی و تلخی به خود نمی گیرد.