"ایفلا"، متعهد به لیبرالیسم و در تضاد با ارزشهای جمهوری اسلامی است
محمد خندان، استاد کتابداری طی یادداشتی که در اختیار خبرگزاری «نسیم»، قرار داد نسبت به ثبت نهاد مرجعیت ایفلا در سازمان استاندارد و نقش نهاد کتابخانههای عمومی در این زمینه انتقاد کرد
گروه فرهنگی «نسیم»؛ دکتر محمد خندان، استاد کتابداری طی یادداشتی که به این خبرگزاری ارسال کرده است؛ نسبت به ثبت نهاد مرجعیت ایفلا در سازمان استاندارد انتقاد کرده است.
متن کامل این یادداشت به شرح زیر است:
چندی پیش در اخبار مربوط به نهاد کتابخانههای عمومی کشور، ذکر شده بود که با تلاشها و پیگیریهای این نهاد، سازمان ملی استاندارد ایران، «ایفلا» (فدراسیون بینالمللی انجمنها/مؤسسات کتابداری) را بهعنوان «مرجع تدوین استانداردهای ملی کتابداری و کتابخانهای پذیرفت». این بدان معنا است که مراجع رسمی تدوین استانداردهای ملی کشور، تا کنون ایفلا را بهعنوان «مرجع» تدوین استانداردهای کتابخانهای بهرسمیت نمیشناختهاند و اکنون با پیگیریهای نهاد کتابخانههای عمومی، ما به این افتخار نائل آمدهایم! با وجود این، دقت بیشتر در زوایای مختلف این امر، نشان میدهد که «پیگیری» نهاد کتابخانههای عمومی در تثبیت ایفلا بهعنوان «مرجع تدوین استاندارد»، نه تنها یک دستاورد نیست، بلکه اشتباهی راهبردی و بدعتی مضر است که متصدیان نهاد کتابخانههای عمومی کشور مرتکب آن شدهاند. دلایل این سخن به شرح زیر است:
الف- در خبر تنظیمی روابط عمومی نهاد کتابخانههای عمومی، در توجیه اقدام این نهاد چنین آمده است: «از آنجایی که در بین مراجع مورد تأیید سازمان ملی استاندارد، مرجعی بینالمللی برای تدوین استانداردهای کتابداری و کتابخانهای وجود نداشت، با پیگیریهای ادارۀ استاندارد نهاد کتابخانههای عمومی کشور، سازمان ملی استاندارد ایران ایفلا را بهعنوان مرجع تدوین استانداردهای ملی کتابداری و کتابخانهای پذیرفت». میدانیم که از جمله مراجع مورد تأیید سازمان ملی استاندارد، مؤسسۀ ISO است و در بطلان دعوی فوق همین بس که کمیتۀ ISO/TC 46 در مؤسسۀ ISO ، مسئول تدوین استانداردهای حوزۀ «کتابخانه و کتابداری» است. این کمیته تا کنون بیش از 30 استاندارد کتابداری را ذیل فروست « Information and Documentation » منتشر کرده است و همچنان به تدوین استانداردهای بیشتر در این حوزه ادامه میدهد. جالب آنکه سه استاندارد از استانداردهای کتابداری ISO به زبان فارسی نیز ترجمه شده است که عبارتند از:
- ISO 11620:2008 : شاخصهای عملکرد کتابخانهها؛
- ISO 25964-1 : اصطلاحنامهها و تعاملپذیری آنها با واژگانهای دیگر؛ بخش اول: اصطلاحنامههای بازیابی اطلاعات؛
- ISO 25964-2 : اصطلاحنامهها و تعاملپذیری آنها با واژگانهای دیگر؛ بخش دوم: تعاملپذیری با واژگانهای دیگر.
با توجه به این امر، معلوم نیست ادعای مسئولان نهاد کتابخانههای عمومی مبنی بر اینکه «در بین مراجع مورد تأیید سازمان ملی استاندارد، مرجعی بینالمللی برای تدوین استانداردهای کتابداری و کتابخانهای وجود ندارد»، مستظهر به کدام کار کارشناسی بوده است.
ب- استانداردهای ISO در زمینۀ کتابخانه و کتابداری، در مقایسه با آنچه نهاد کتابخانههای عمومی «استانداردهای ایفلا» خوانده است، از لحاظ فنی و مدیریتی، بسیار قویتر و عملیاتیتر و قابلسنجشتر است. لازم به ذکر است که در سایت ایفلا، اگرچه صفحهای تحت عنوان «استانداردها» وجود دارد، اما در صفحۀ مذکور، هیچ «سندی» تحت عنوان «استاندارد» به چشم نمیخورد؛ کلیۀ «اسناد» ایفلا در این صفحه، با عناوینی مانند «اصول»، «دستنامه» و «رهنمودها» منتشر شدهاند. در این میان، بیشتر «اسناد» عنوان «رهنمودها» را یدک میکشند و بر صاحبنظران و خبرگان امر پوشیده نیست که بین «استاندارد» و «رهنمود» تفاوتی چشمگیر وجود دارد. معنای دیگر این سخن، این است که خود ایفلا مدعی ارائۀ «استاندارد» نیست؛ حال چگونه نهاد کتابخانههای عمومی ایفلا را بهعنوان «مرجع تدوین استاندارد» به سازمان ملی استاندارد معرفی کرده، خود از عجایب است.
ج- اکنون به محور اصلی این یادداشت میرسیم. همانگونه که اشاره شد، استانداردهای ISO در زمینۀ کتابخانه و کتابداری دارای جنبۀ «فنی» پررنگ و جنبۀ «ایدئولوژیک» کمرنگتری هستند و لذا برای اخذ و اقتباس، با نظام ارزشی جمهوری اسلامی ایران متناسبترند. در مقابل، «رهنمود»های ایفلا، دارای جنبۀ فنی کمرنگ و جنبۀ ایدئولوژیک پررنگتری هستند و با نظام ارزشی جمهوری اسلامی تضاد و تقابل بیشتری دارند. اصولاً بر خلاف مؤسسۀ ایزو، ا یفلا بیشتر به سویههای ایدئولوژی لیبرال دموکراسی غربی پایبند است . ایفلا صرفاً یک نهاد تخصصی در حوزۀ کتابخانه و کتابداری نیست، بلکه کاملاً متعهد به ایدئولوژی لیبرال دموکراسی است.
«رهنمود»های ایفلا، که نهاد کتابخانههای عمومی کشور مرجعیت آن را به تأیید سازمان ملی استاندارد رسانده است، مبتنی بر «ارزشهای بنیادین» و نیز «مانیفست ایفلا/یونسکو دربارۀ کتابخانههای عمومی» که حاوی مضامین لیبرالیستی هستند، تدوین میشوند. در بیانیۀ ارزشهای ایفلا، چهار «ارزش بنیادین» ایفلا ذکر شده است که در ردیف اول، پایبندی مطلق به آزادی بیان، آنچنانکه در مادۀ 19 اعلامیۀ حقوق بشر آمده، از ارزشهای بنیادین ایفلا دانسته شده است. مادۀ 19 اعلامیۀ حقوق بشر میگوید: «هر کس حق آزادی عقیده و بیان دارد و حق مزبور شامل آن است که از داشتن عقاید خود بیم و اضطرابی نداشته باشد و در کسب اطلاعات و افکار و در اخذ و انتشار آن به تمام وسایل ممکن و بدون ملاحظات مرزی آزاد باشد».
این اصل، همان اصلی است که مجلۀ شارلیابدو با استناد به آن، به پیامبر اسلام توهین کرد و کتابداران اروپایی نیز با استناد به همین اصل که در «مانیفست ایفلا/یونسکو دربارۀ کتابخانههای عمومی» نیز آمده، از شارلیابدو حمایت کردند. بهجرأت میتوان گفت که همۀ «رهنمود»های ایفلا، که اکنون با تلاش نهاد کتابخانههای عمومی کشور، شأن مرجعیت برای کتابخانههای ما پیدا کردهاند، با ابتنا بر همین تلقی لیبرالیستی از آزادی بیان تدوین شدهاند.
کافی است به رهنمودهایی مانند «رهنمودهای ایفلا برای خدمات کتابخانههای عمومی»، یا «موضع ایفلا در قبال حق امانت عمومی»، یا «رهنمودهای سیاست مجموعهسازی»، یا «رهنمودهای خدمات کتابخانه برای جوانان»، یا «مانیفست اینترنت» رجوع کنیم تا دریابیم که این رهنمودها همگی مبتنی بر اصول لیبرال دموکراسی غربی تنظیم شدهاند که با الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت، در تضاد و تغایر است.
رهبر معظم انقلاب، با تأکید بر اینکه پیشرفت با الگوی غربی، مطلوب نظام جمهوری اسلامی نیست، دستور کار قطعی نظام را پیگیری الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت دانسته و چنین گفتهاند: «ما اگر دنبال پیشرفت هستیم و پیشرفت علمی را شرط لازم پیشرفت عمومی کشور میدانیم، توجه داشته باشیم که مراد ما از پیشرفت، پیشرفت با الگوی غربی نیست. دستور کار قطعی نظام جمهوری اسلامی، دنبالکردن الگوی پیشرفت ایرانی-اسلامی است». با این وصف، و علیرغم اینکه در دلبستگی و تعلق خاطر مدیران ارشد نهاد کتابخانههای عمومی کشور به نظام و ولایت شکی نیست، واقعاً جای تعجب است که چگونه مرجعیت ارزشهای لیبرال ایفلا در تدوین استانداردهای کتابخانه و کتابداری، توسط نهاد کتابخانههای عمومی کشور، نهادینه و تثبیت شده است.
بدیهی است که نگارنده مخالفتی با استفاده از دستاوردهای بینالمللی عرصۀ کتابداری و تعامل با نهادهای بینالمللی ندارد. بهعکس، معتقدم که میتوان از مقالات، انتشارات و حتی رهنمودهای ایفلا بر مبنای اولویتدادن به اقتضائات بومی استفاده کرد. حتی میتوان در راستای اثرگذاری بر ایفلا نیز تلاش نمود؛ مثلاً بکوشیم زبان فارسی را به یکی از زبانهای رسمی مورد قبول ایفلا تبدیل کنیم، یا در کنفرانسهای سالانۀ ایفلا حضور فعال داشته باشیم. اما در اینجا مسئله، همکاری با ایفلا یا بهرهگرفتن از تجارب یا دانش تولیدشده توسط آن نیست، بلکه مسئله این است که نهادینهکردنِ مرجعیتِ ایفلا در حوزۀ کتابخانهها و کتابداری کشور، آن هم از مجرای سازمان ملی استاندارد، بدعتی مضر است که عواقب سوءِ آن در آینده مشخص خواهد شد.